Анализчилар: хитай афғанистан арқилиқ йеңи дуня тәртипи орнитишқа урунмақта

Мухбиримиз җәвлан
2021-09-19
Share
Талибанниң афғанистанда һакимийәт бешиға келиши вә хитайниң соққан чоти
RFA

Талибанлар афғанистанни қолиға алған бу бир айдин буян, хитайниң талибанларға қаратқан дипломатийәсидә өз алдиға иш тутуш вә иқтисад арқилиқ истратегийәлик үстүнлүккә еришиш һәрикити күчәймәктә икән. Анализчилар американиң афғанистандин әскәр чекиндүрүшиниң хитайни алдиритип қойғанлиқини көзитип келиватқан болуп, хитай бир яқтин хушал болса, йәнә бир яқтин еһтият билән иш тутуп, район үстүнлүкини бихәтәр вә үнүмлүк усулда қолға кәлтүрүшкә тиришмақта икән.

15-Синтәбир канаданиң "дөләт почтиси" гезитидә елан қилинған "әҗдәрһа хитайниң қанатлири афғанистанни қаплиди, у дуняға йеңи тәртип орнитишқа урунмақчи" намлиқ мақалидә, хитайниң афғанистан арқилиқ "бир бәлвағ бир йол" кеңәймичиликини күчәйтип, оттура асия, парс қолтуқи вә әрәб деңизи йолини ечишни мәқсәт қилғанлиқи оттуриға қоюлған. Мақалиниң аптори, ташқий сиясәт мутәхәссиси шувалой маҗумдар (Shuvaloy Majumdar) ниң қаришичә, хитайниң афғанистанни гио-сиясий орни интайин муһим дөләт дәп қаришида, пакистан вә ирандики мәнпәәти муһим рол ойнайдикән; хитайниң талибанни индәккә кәлтүрүши вә иқтисадий вәдиләр билән контрол қилишиниң пәрдә арқисида пакистан болғинидәк, иранму хитайдин келидиған мәнпәәтни дәп диний ихтилапларни бир чәткә қайрип қоюп, хитай билән талибан оттурисида тәңшәклик рол ойнайдикән. Аптор мақалисидә мундақ дәп язған: "пакистан, иран, афғанистан һөкүмәтлири әҗдиһа хитайниң бешидики алтун таҗ болуп қалди, бу әҗдәрһа америка ташлап кәткән мазарлиқта мәғрурлуқ билән айлинип йүрмәктә".

Апторниң қаришичә, америка президенти җов байден гәрчә өзини ақлап, афғанистанни талибанларға тапшуруп беришниң әмәлийәтчанлиқ икәнликини, күчни мәркәзләштүрүп хитайға тақабил туруш үчүн афғанистандин чекингәнликини ейтқан болсиму, бу бир чоң хаталиқ икән. Чүнки буниң ақивитидә хитай мәзкур районда истратегийәлик үстүнлүккә игә болувалидикән. Аптор бу мақалисидә мундақ дегән: "2020-йил 5-айда мән мақаләмдә хитайниң русийәниң орнини елип, ғәрбниң әң чоң рәқиби болуп қалидиғанлиқини язғанидим. Хитай һазир русийәни өзиниң май қачилаш понкитиға, пакистанни болса өзиниң мустәмликисигә айландуруп қойди. Хитайниң иқтисадий, сиясий вә һәрбий қоли дуняниң һәммә йеригә созулди. Америка бир мәзгил қоғдап кәлгән дуня тәртипи һазир хитайни мәркәз қилған дуня тәртипигә алмишишқа башлиди".

Америка ранд сиясәт тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси сикот һаролд американиң афғанистандин әскәр чекиндүрүшиниң хитайға көрситидиған актип вә пассип тәсирини тилға елип мундақ деди: "мениңчә, афғанистанниң хитайға көрә қиммити чәклик. Америка һәр йил 45 милярд доллар чиқим қилип, афғанистанни қоғдап келивататти. Гәрчә бу қетим америка афғанистанни талибанларға тартқузуп қоюп, инавити төкүлгән болсиму, шәрқий асиядики дөләтләр американиң афғанистандики патқақтин қутулуп, техиму кәң истратегийәлик бәлвағқа еришидиғанлиқини өзлири үчүн пайдилиқ дәп ойлап хушал болди. Әмма диққәт қилишқа тегишлики шуки, американиң мәғлубийити билән афғанистан қайтидин террорлуқниң увисиға айлинип, америка вә башқа дөләтләргә тәһдит пәйда қилиши мумкин. Хитай талибанни һәмкарлашқучи дәп қарайду, әмма мусулманларни террорчи һесаблайду. Бу йәрдә хитайниң сахтипәзлики ениқ. Америка афғанистанда әркин, ечиветилгән, муқим, демократик җәмийәт бәрпа қилалмиди. Хитай болса афғанистанда ул әслиһә қурулуши елип бериш вә байлиқ қезишниң койида. Наһайити рошәнки, хитай һөкүмити афғанистан хәлқиниму өзиниң омумий нишанини әмәлгә ашурушниң бир қошумчә амили дәп қарайду, хитайниң омуми нишани болса өз ичидә уйғурларни бастуруш һәмдә өз мәнпәәти үчүн байлиқ топлаш."

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди хитайниң афғанистандики мәнпәәтлириниң көп икәнликини, американиң чекинип чиқиши билән хитайниң бу мәнпәәтләрни қолға киргүзүшигә пайдилиқ вәзийәт яритилғанлиқини билдүрди. Әмма әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, хитайни бу районида истратегийәлик үстүнлүккә еришиши унчә асан болмайдикән.

Хитай "бир бәлвағ бир йол" пилани арқилиқ иқтисад каридори бәрпа қилип, хитайға байлиқ топлашни мәқсәт қилсиму, буниң кәйнидин сиясий вә һәрбий үстүнлүк қазинишни нишан қилған. Аптор бу һәқтә мундақ дәп язған: "хитайниң йеңи мустәмликичилики болған "бир бәлвағ бир йол" қурулуши римдин шиәнгичә қәдимий йипәк йоли бәрпа қилиш. Бу йипәк йолиниң бир қисми пакистан билән шинҗаң уйғур аптоном райони арисиға җайлашқан. Хитай ғәрб дунясиниң бу райондики қамаллирини бузуп ташлаш пурситини күтүп кәлгәниди. 2015-Йил, хитай һөкүмити "хитай-пакистан иқтисад каридори" үчүн 62 милярд доллар мәбләғ салди, 2019-йил хитай хәлқ азадлиқ армийәси билән пакистан армийәси һәрбий вә истихбарат һәмкарлиқи орнатти. Пакистанниң кабулдин кәшмиргичә сиңип кирип, һиндистанға тақабил туруш пилани хитайниң "бир бәлвағ бир йол" пилани билән аҗайип мас кәлди. Хитай гәрчә афғанистанниң тәбиий байлиқини көзлисиму, лекин бу йәрниң истратегийәлик муһимлиқи алдида у иккинчи орунда туриду".

Сикот һаролд әпәнди хитайниң талибан арқилиқ дуняда йеңи апәт пәйда қилиши мумкинликини билдүрүп мундақ деди: "хитайниң талибанға ярдәм қилиш арқилиқ йеңи дуня тәртипи орнитиш тәшәббуси талибанларниң орнини юқири көтүрүши мумкин. Әгәр сиз хитайниң өз орнини қайта тикләш яки дуняви тәсир күчкә игә чоң дөләткә айлиниш истратегийәсидики әң муһим амил немә десиңиз, ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши дәп җаваб беримән. Хитай талибандин әнсирәш билән биргә униңдики бәзи пурсәтләрни көрди. Хитай радикал исламизм вә террорлуққа қарши туридиғанлиқини сөзләп кәлди вә шуни баһанә қилип милйонлиған уйғурларни лагерларға солап аталмиш қайта тәрбийә елип барди яки мәҗбурий әмгәккә салди; әмәлийәттә болса уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүп, уларниң кимликини йоқитишқа вә нопусини азайтишқа урунди. Мәнчә, хитай һөкүмитиниң талибанға болған көз қариши өзгәрмәйду, бәлки талибанлар хитайдин һәмкарлиқ издәйду. Шуңа талибанлар хитайниң мәзкур район вә пүтүн йәр шарида өз орнини қайта тикләш үчүн түзгән омумий пиланиниң бир қисми һесаблиниду."

Апторниң бу мақалисидә қәйт қилишичә, пакистан талибанларға баштин аяғ ярдәм берип кәлгән, буниму хитай билән һәмкарлишип елип барған, талибанлар бу қетим кабулни елип, ахирқи вилайәт пәнҗиширгә һуҗум башлиғанда ишләткән адәмсиз айропиланни хитай тәминләп бәргән. Пакистан һәрбий җасуслуқ оргининиң башлиқи файиз һәмид йеқинда кабулға берип, талибанларниң һөкүмәт қуруш ишлириға көзәтчилик қилған, у йәнә хитай үчүнму ишләйдикән. Пакистан ташқи ишлар минситири шаһ мәһмуд қурәйши униңға вакалитән хитай һөкүмити билән көрүшүп пилан түзүшкәндин кейин, иранға берип иран президенти ибраһим рәиси билән көрүшкән. Хитай иранғиму 400 милярд доллар мәбләғ салған болуп, ғәрб әллириниң иранға йүргүзгән имбаргосиниң тәсирини аҗизлитиш, иран билән һәрбий қорал вә истихбарат һәмкарлиқи орнитишни мәқсәт қилған.

Әркин әкрәм әпәнди хитайниң талибан контроллуқидики афғанистанни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға киргүзүш арқилиқ, мәзкур райондики иқтисад, сиясий вә һәрбий үстүнлүккә еришишкә тиришидиғанлиқини билдүрди.

Аптор йәнә мундақ дегән: "америка афғанистандин чекингәндин кейинки бир нәччә һәптидә молла абдулғәни бурадәр тйәнҗиндә хитай ташқи ишлар минситири ваң йи билән көрүшти. Хитайниң ярдимигә еришкәндин кейин у хитайниң шинҗаңдики уйғур мусулманлириға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқиға арилашмайдиғанлиқи һәққидә вәдә бәрди. Пакистан дәсләптә бу адәмни талибанниң ғәрб билән сөһбәтлишип, мунасивәтләрни яхшилайдиған баш әлчиси қилип тәйинләп, мәнсивини өстүргәниди. Һазир пакистан бу дипломатийәдин ваз кәчти, униңму мәнсивини чүшүрүп, муавин баш министир қилип қойди".

Мақалиниң ахирида аптор мәдәнийәтләр дунясини хитайниң тәһдитидин агаһландуруп мундақ дегән:

"биз чоқум барғансери еғирлаватқан иқтисадий вә иҗтимаий йетәрсизликимизни йеңип, әмәлийәтни ениқ тонуп, хитайдәк рәқибимизгә дадил йүзлинип, соғуқ мунасивәтләр урушидин кейин болуп бақмиған бир хәлқара иттипақ қурушимиз керәк. Американиң контроллуқи астидики тинчлиқ аяғлишиватқан бу вәзийәттә әҗдиһа хитайниң қара сайилири мәдәнийәтләр дунясини қаплиди. Бизниң бу хирисқа тақабил туруш вақтимиз йетип кәлди".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт