Gu'angxuy gorohining téksasqa salghan meblighi amérika siyasiyonliri we muhit qoghdighuchilirining qarshiliqigha duch kelgen

Muxbirimiz gülchéhre
2021.08.19
Gu'angxuy gorohining téksasqa salghan meblighi amérika siyasiyonliri we muhit qoghdighuchilirining qarshiliqigha duch kelgen Ténaska impériye quyash énérgiyesi merkizidiki quyash énérgiyisi bataréyesi. 2020-Yili 29-may, kaliforniye.
REUTERS

Xitay milyardér sun gu'angshinning amérikaning téksas shtati wal wérdé nahiyeside “Tenha yultuz shamal éléktr istansisi” qurushqa meblegh sélishi, nöwette amérikaning muhit asrash, dölet bixeterliki hemde Uyghur irqiy qirghinchiliqini öz ichige alghan amérika-xitay munasiwitidiki sezgür bir nuqtigha aylan'ghan.

“Forbés” zhurnili torining xewer qilishiche, 2016-yil “Gu'angxuy öy-mülük shirkiti” ning diréktori, milyardér sun gu'angshinning amérikadiki bir tarmaq shirkiti 110 milyon dollar ajritip, téksas shitatidin zémin sétiwalghan. Sun gu'angshin bu tarmaq shirkiti arqiliq ikki yilgha yetmigen waqit ichide téksas shitatining méksika chégrisigha yéqin wal wérdi nahiyesidin texminen 140 ming akr (in'giliz mosi) zémin sétiwalghan bolup, buningdin 15 ming in'giliz mo yerni amérikaning bir shamal énirgiyesi éliktir shirkiti bilen birliship, éléktr istansisi qurushqa ishletken, kéyin bu éléktr istansisi téksas shtatining éléktr torigha qétilghan.

2019-Yili sun gu'angshin tok chiqiridighan 46 dane chaqpélekni köpeytmekchi bolghanda, shu etraptiki ahaliler we muhitni qoghdighuchilar uninggha qarshi chiqqan. Qarshi turghuchilarning éytishiche, sun gu'angshin amérika GH lawlin hawa armiye bazisining uchquchiliri uchush meshiqi qilidighan rayon'gha hejimi adettin tashqiri chong, égizliki 700 in'gliz chisi kélidighan shamal turbini ornitishni meqset qilghan iken. Ular bir xitay shirkitining amérikadiki shamal énirgiyesi éléktr istansisini kontrol qilishi, téksasning éliktir torigha xewp yetküzidu, hetta uni palech qilip qoyidu, dep qarighan.

6-Ayning 7-küni téksas shitatining bashliqi grég abbot bu türge qarshi “Tenha yultuz ul eslihelirini qoghdash qanuni” gha imza qoyghan.

Téksasta bu yil 7-ayning 18-küni “Tenha yultuz ul eslihelirini qoghdash qanuni” resmy maqullan'ghan. Mezkur qanun boyiche xitay, rosiye, iran we shimaliy koriye puqralirining kontrolluqidiki shirketlerning tor bixeterliki, xewerlishish, xeterlik tashlanduq yaki su bir terep qilish esliheliri bilen baghliq sahelerge meblegh sélishigha yol qoyulmaydiken.

Amérika 4-xewer qanilining bu heqte tarqatqan xewiride körsitishiche, sun gu'angshinning shamal inérgiyisi déhqanchiliq meydanigha qarshi chiqquchilardin jey awila, shamal küchi déhqanchiliq meydanining amérikaning dölet bixeterliki we éléktr torigha tehdit élip kélidighanliqini otturigha qoyghan.

Téksas parlaméntining konsérwatiplardin bolghan ijra'iye diréktori juli léwéy mundaq dégen: “Chet ellik gumanliq meblegh salghuchilar bar, biz yéqinda gaz turuba yoli xakkérlirini bayqighinimizdek, ular dölitimizning muhim ul eslihe qurulushlirigha yaman gherezde bolmaqta.”

Bu weqe keyl basqa oxshash xitay weziyitini közitiwatqan küzetküchilerning endishisini yenimu kücheytken. Keyl bas sun gu'angshinning xitay kompartiyesi bilen yéqin munasiwiti bar herbiy arqa körünüshke ige biri ikenlikini, uning shirkitining téksasning éléktr torigha kirishige yol qoymasliq kéreklikini otturigha qoyghan.

Téksas shitatliq kéngesh palata ezasi donna kampbél xitay hökümitining sun gu'angshin arqiliq téksasning éléktr torigha kirmekchi bolghanliqini, eger shundaq bolghanda téksasning éléktir torini kontrol qilalaydighanliqi heqqide agahlandup mundaq dégen: “Xitay kommunistik partiyesi her qandaq bir xitay puqrasining mal-mülüklirini özining mülki dep qaraydu.”

Kampbél mundaq dégen: “Bu qanun layihisi bizning halqiliq ul eslihelirimizni düshmen döletlerdin qoghdash üchün xizmet qilidu”. U yene mundaq dégen: “Méning bilishimche, bu amérikadiki herqaysiy shtatlar ichide tunji bolup maqullan'ghan qanun. Bu qanunning meqsiti ‛düshmen döletler‚ bilen munasiwetlik soda orunlirining téksas shitatining éléktr tori, kompyutér tori we tashlanduqlarni bir terep qilish sistémisi qatarliq halqiliq ul eslihe torigha suqunup kirishining aldini élishtur”.

Xewerde körsitilishche, xitay hökümitining yölishi bilen béyighan sun gu'angshin, amérikadiki tarmaq shirkitige mexsus herbiy we memuriy xadimlarni ishletken. Bu ehwal téksastiki siyasetchilerning diqqitini qozghighan, téksas shitatidin bolghan sabiq dölet mejlisi ezasi wil hard bu heqte mexsus maqale yézip, sun gu'angshinning bu herikitidin agah bolushqa chaqirghan. Chünki xitay kompartiyesi béqip semritken sun gu'angshindek milyadérlarning istratégiyelik jaylarni tallap zémin sétiwélishi we ul eslihe qurulushigha meblegh sélishi, amérikaning bixeterliki we dölet menpe'etige ziyanliq iken.

Sun gu'angshinning amérikagha salghan meblighini chöridigen qalaymiqanchiliq ikki dölet otturisidiki soda talash-tartishigha kishilik hoquqni qoghdashtin ibaret yéngi sehne hazirlighan. Bir qanche xil menbelerge qarighanda, sun gu'angshin 1980-yillarning axirida armiyedin ayrilghan. Uning Uyghur élini 19 yil bashqurghan sabiq partkom sékritari wang léchu'en bilen yurtdashliq munasiwiti we qoyuq munasiwetni saqlap kelgenliki, sunning ronaq téshpi we Uyghur diyaridiki bayliq menbelirige érishishde alahide rol oynighan.

Jorji-tawn unwérsitétining proféssori jéymis milwardning “Yawro'asiya késishish nuqtisi: shinjang tarixi” namliq kitabida mundaq déyilgen: “2000-Yillarning béshida sun gu'angshin ürümchidiki öy-mülük sodisining 60 pirsentini kontrol qilip, nechche onlighan dölet ilkidiki shirketlerni sétiwalghan.”

Jéymés milward bizning “Sün gu'angshin peqet milyardérmu ? amérika uni qaysiy tereplerdin éniq tonushi kérek?” dégen si'o'alimizgha mundaq dep jawab berdi: “Méning kitabimda sun gu'angshinning ilgiri xitay armiyesige qatnashqanliqi tilgha élin'ghan. U 1990-yillardin bashlap xitay kompartiyesining sayisida béyighan xitay milyardérlar qataridin orun alghan. Xitayda ronaq tapqan her qandaq bayning arqisida xuddi jek magha oxshash choqum xitay kompartiyesi bolidu we ular shertsiz kommunistik partiyege boysi'unidu. Emma uning kéyinki tereqqiyatliri elwette Uyghurlargha emes, belki rayondiki xitay küchmenliri we hökümitige menpe'et yetküzidu. Xitay kompartiyisi bolsa Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilish bilen eyiblenmekte. Bundaq bir peytte, milyardér sun gu'angshin elwette irqiy qirghinchiliqta rol almay qalmaydu. Méni ejeblendürgini shu boldiki, sun gu'angshinning Uyghur irqiy qirghinchiliqi bilen bolghan baghlinishi xewerlerde köp tilgha élinmidi. Hazirghiche amérika Uyghur irqiy qirghinchiliqi seweblik jaza élan qilin'ghan xitay emeldarlar tizimlikide sun gu'angshin'ge oxshash xitay bayliri yoq. Egerde xitay kompartiyesi bilen biwaste baghlinishi bar kishiler yaki shirketler amérikagha ixtiyariche meblegh salalisa, bu yalghuz amérikaning dölet bixeterlik mesilisigila emes, belki yene kishilik hoquq we exlaq qarishighimu xilap bolidu, dep qaraymen”.

“Uyghur biz” tori 2013-yili 7-ayning 19-küni élan qilghan “Gigant achköz wang léchu'en” heqqidiki bir maqalide mundaq déyilgen: “Sün gu'angshin wang léchu'enning alahide köngül bölüshige érishti we junggodiki az sandiki shexsiy néfitlik igilirining birige aylandi. Gu'angxuyning öy-mülük tereqqiyati ürümchi bazirining 60 pirsenttin köprekini igileydu. Gu'angxuy öy-mülük tereqqiyatida alahide munasiwettin paydilinip dölet mülkini xiyanet qilish intayin éghir. 40 Ke yéqin dölet ilkidiki karxana, nurghun dölet ilkidiki mülükler gu'angxuy guruhigha qayta sétildi, buning bilen gu'angxuy guruhi öy-mülükke nurghun yer alalaydu.”

Bügünki künde sun gu'angshin we uning gu'angxuy guruhi 100 milyard yüendin artuq mülki we töt pay chéki bazirigha sélin'ghan ghayet zor sélinmisi bilen ghayet zor iqtisadiy impériyege aylan'ghan. Sün gu'angshin 2015-yili amérikada gu'angxuy amérika meblegh sélish guruhini qurghan. Uning kaliforniyede soda we öy-mülük hoquqi bar bolghan GH PacVest gha oxshash tarmaq shirketler bar iken.

“Tenha yultuz ul eslihe qanuni” hazir téksas shitatida resmiy qanun'gha aylan'ghan. Bu qanun 2021-yili 1-séntebirdin bashlap resmy yolgha qoyulidiken, emma GH bayanatchisining sözige qarighanda, sün gu'angshin téxi bu pilanidin waz kechmigen.

Hazir téksastiki melum bir yer-mülük shirkitide xizmet qiliwatqan Uyghur pa'aliyetchi muzepper ziyaritimizni qobul qilip, sün gu'angshinni öz ichige alghan xitay meblegh salghuchilarning téksasni tallishida bu jayning meblegh sélish shara'itining alahide yaxshi bolghanliqida ikenlikini bildürdi. Emma u yéqinda maqullan'ghan “Tenha yultuz qanuni” buningdin kéyin xitay kompartiyisi bilen alaqisi bar bolghan xitaylarning amérikagha xalighanche meblegh sélishining aldini alidu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

“Washin'gton pochtisi” qatarliq amérika metbu'atliridiki xewerlerde sun gu'angshinning téksasta qozghighan nazariliqi, amérika-xitay munasiwitidiki bezi xataliqlarni ashkarilidi, dep körsitilgen. Amérika merkiziy axbarat idarisining pénsiyige chiqqan xadimi robért “Men amérikani GH we uning xitay kompartiyesidin ibaret tenha xojayini heqqide, bolupmu ularning dölet bixeterlikimizge élip kélidighan tehditliri toghriliq yuqiri awazda agahlandurimen,” dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.