Хитайниң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш пилани уйғур деһқанлириға йеңи хирис елип кәлмәктә

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.05.29
ashliq-bazisi-konaq.jpg Һөкүмәт игидарчилиқидики деһқанчилиқ мәйданидин қурутулған қонақларни тошуватқан көрүнүш. 1998-Йили 11-июл, үрүмчи.
AFP

Нөвәттә, ши җинпиң рәһбәрликидики хитай һөкүмити, хитайниң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилип, дуняниң әң чоң ашлиқ импорт қилғучиси болған  бу дөләтниң 2033-йилиғичә ашлиқта чәт әлгә тайинишни җиддий рәвиштә азайтишни пиланлимақта.

Хитайниң бу нишанға йетишиниң интайин қийин икәнлики қәйт қилинсиму, әмма хитай һөкүмити 2033-йилиға барғанда асаслиқ данлиқ зираәт вә пурчақ типидики зираәтләрдә өз өзини тәминләшни 92 пирсәнткә йәткүзүшни, буниңда гүрүч импортини 75 пирсәнт азайтип 6 милйон 800 миң тонна, буғдай импортини %60 азайтип, 4 милйон 850 миң тонна, пурчақ импортини 21 пирсәнт азайтип 7 милйон 870 миң тонниға чүшүрүшни мөлчәрлимәктә.

Бейҗиң һөкүмити бу нишанға йетишниң бир қисми сүпитидә 2021-йили уйғур диярини униң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш базилириниң биригә айландурушни оттуриға қойған. Уйғур аптоном районлуқ партком 2022-йилиниң башлирида бейҗиң һөкүмитиниң чақириқиға актип аваз қошуп, пахта ишләпчиқиришқа тәсир йәткүзмәслик асасида, районниң ашлиқ ишләпчиқириш көлимини кеңәйтишни, бәзи кевәзликләрни ашлиқ терилғу йәрлиригә өзгәртиш вә көләмләшкән терилғу йәрлирини бәрпа қилишни тәләп қилғаниди.

Һалбуки, мутәхәссисләр вә анализчилар хитайниң ашлиқта өз- өзини қамдаш нишаниға йетишиниң интайин қийин икәнлики, шундақла униң уйғур диярини ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш базисиға айландуруш пиланиниң уйғур деһқанлирини техиму вәйран қилишқа елип баридиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Америкадики иқтисад обзорчиси чен шүгуаңниң көрситишичә, хитайниң ашлиқта өзигә тайинишни ишқа ашурушта нурғун қийинчилиқ болсиму, шундақла униң ашлиқ ишләпчиқириш  тәннәрхи импорт қилғанға қариғанда бәк юқири һесаблансиму, әмма униң йәнила ашлиқта өз- өзини қамдашни тәкитлиши униң гео-сияси әндишиси билән мунасивәтлик икән. Чен шүгуаң мундақ дәйду: “хитай бир санаәт дөлити болуш сүпитидә, әгәр санаәт мәһсулатлирини експорт қилалмиса қандақ қилиду? әң аддийси, әгәр сән тәйвәнгә һуҗум қилсаң, у һалда сән һазирқи русийәгә охшап қелишиң мумкин.”

 Чен шүгуаңниң көрситишичә, әгәр хитай санаәт мәһсулатлирини експорт қилалмиса, бу униң ишләпчиқиришини вәйран болуш гирдабиға елип берип, ишләпчиқиришниң тохтиши вә кәң көләмлик ишсизлиқни кәлтүрүп чиқиридикән.

Чен шүгуаң 28-май күни бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда йәнә мундақ дәйду:“әгәр сизниң ташқи перевотиңиз қалмиса, ашлиқ сетивалалмайсиз. Чүнки, сизниң чиқиш йолиңиз һәм киримиңиз қалмайду. Сиз нәрсиңизни башқиларға саталмисиңиз, башқилардин ашлиқ елиш үчүн пулиңизму болмайду. Шуңа, пәвқуладдә уруш партлап хитай қамалда қалса, ишәнчлик ашлиқ мәнбәсигә еһтияҗлиқ болиду. Әң ишәнчлик ашлиқ мәнбәси ашлиқни өзи ишләпчиқириштур.”

Һалбуки, америкадики сиясий вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәндиниң 28-май күни бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда тәкитлишичә, хитайниң йеқинқи 75 йиллиқ ашлиқ сияситини нәзәрдә тутқанда у ашлиқта өз-өзини тәминләш мәсилисини һәл қилалмайдикән.

Һалбуки, бейҗиң һөкүмити хитайниң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш базилириниң бири сүпитидә, 2022-йилидин башлап уйғур дияриниң йеза игиликигә болған селинмини көпәйткән, районниң қурғақ җуғрапийәлик муһитиға мас келидиған зираәтләрни тәтқиқ қилишни күчәйткән, шундақла көләмләшкән деһқанчилиқ мәйданлирини бәрпа қилишни  тезләткән. Лекин илшат һәсән әпәнди хитайниң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш сиясити уйғур диярида ирқий қирғинчилиқниң йеңи шәкилдә давамлишишиға йол ечиватқанлиқини тәкитләйду.

Хитайниң һөкүмәт санлиқ мәлуматлирида қәйт қилинишичә, 2023-йили уйғур диярида 21 милйон 192 миң тонна ашлиқ ишләпчиқирилип, 2022-йилқидин 17 пирсәнт артқан. Ашлиқ терилғу йәр көлими 42 милйон 371 миң 500 моға йетип, алдинқи йилниң охшаш мәзгилидикидин 16.1 Пирсәнт көпәйгән. Хитай таратқулириниң хәвәрлиридә, 2023-йили уйғур дияриниң ашлиқ терилғу көлими һәм ашлиқ ишләпчиқиришиниң көпийиши хитай бойичә биринчи орунни игилигәнлики билдүрүлгән. Лекин илшат һәсән хитайниң уйғур диярини униң ашлиқ бихәтәрликигә капаләтлик қилиш базисиға айландурушиниң әмәлгә ашмайдиғанлиқини тәкитләйду. Униң көрситишичә,  хитайниң бу пилани уйғур  деһқанчилиқини вәйран қилипла қалмай, муһитқиму бузғунчилиқ қилидикән.

Һалбуки, чен шүгуаң әпәнди, уйғур дияриниң артуқ ашлиқ ишләпчиқиришта “юқири өлчәмлик етизлиқлар” ни кеңәйткәнлики, буниң уйғур диярида муһит апити пәйда қилиш мумкинликини агаһландуриду. Чен шүгуаң мундақ дәйду: “районда юқири өлчәмлик етизлиқларниң адәттики асаслиқ етизлиқларда тутқан нисбити 75 пирсәнтни игилигән. Йәни райондики етизлиқларниң көп қисмини юқири өлчәмлик етизлиқлар игилигән. Бу әһвал шинҗаңдәк қурғақ һәм су кәмчил районда муһит апити кәлтүрүп чиқириши мумкин.”

Чен шүгуаңниң қаришичә, ши җинпиң уйғур диярида “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” бәрпа қилишни һәммидин муһим орунға қойған бир пәйттә, һәрқандақ сиясәт уйғур диярини контрол қилишниң бир тәдбиригә айлинидикән. Чен шүгуаң мундақ дәйду: “әмәлийәттә, бу нуқтидин ейтқанда сиз баям ейтқандәк хитай районлиридин нурғун деһқанчилиқ фермилириниң кәлгинигә охшаш, һәрқандақ бир сиясәт шинҗаңни контрол қилидиған сиясий тәдбиргә айлиниши мумкин.”

Һалбуки, хитайниң бир йеза игилик журнилида илгири елан қилинған бир доклатта, хитайниң ашлиқта өз-өзини қамдиши ашлиқниң ишләпчиқириш тәннәрхидила әмәс, бәлки йәнә терилғу  йәр көлиминиң чәклик болуши, су байлиқиниң йетишмәслики, тупрақниң шорлишиши, хориши вә  булғиниши қатарлиқ мәсилиләрдиму еғир қийинчилиқларға дуч келиватқанлиқи билдүрүлгән. Мәлум болушичә, хитайда илгири елип берилған бир қетимлиқ тәкшүрүштә химийәлик деһқанчилиқ дорилири вә еғир металлар  кәлтүрүп чиқарған булғиниш сәвәбидин хитайдики 40 пирсәнт терилғу йәрниң хориғанлиқи яки булғанғанлиқи көрситилгән.

Лекин шундақтиму, хитайниң нурғун мәбләғ селип, уйғур райониға охшаш  шорлуқ вә қурғақ районларда өсүдиған шал қатарлиқ ашлиқ мәһсулатлирини тәҗрибә қиливатқанлиқи қәйт қилинмақта. Хитай таратқулириниң йеқинда бәргән хәвәрлиридә, хитай тәтқиқатчилириниң ақсу, хотән қатарлиқ җайларда шорлуқ йәрләрдә өсидиған шал қатарлиқларни өстүрүшкә киришкәнлики қәйт қилинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.