Uyghur aptonom rayonining 70 yilliq "Tereqqiyati" ning arqisidiki insani tragédiyeler

Muxbirimiz erkin
2019-10-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur rayonidiki xitay da'iriliri xitay hökümiti qurulghanliqining 70 yilliq murasimida parattin ötüsh üchün ewetken teshwiqat ömiki. 2019-Yili 1-öktebir, béyjing.
Uyghur rayonidiki xitay da'iriliri xitay hökümiti qurulghanliqining 70 yilliq murasimida parattin ötüsh üchün ewetken teshwiqat ömiki. 2019-Yili 1-öktebir, béyjing.
AFP

Xitay kompartiyesi tyen'enmén meydanida we shundaqla xitayning her qaysi jaylirida daghdughiliq parat we pa'aliyetler ötküzüp, xitay xelq jumhuriyitining 70 yilliqini, uning bu yil 70 yilda qolgha keltürgen "Möjizilik netijiliri" ni keng teshwiq qildi. Halbuki, xitay hökümet taratqulirining teshwiqat-terghibatlirida Uyghur aptonom rayonining 70 yilliq musapiside érishken "Möjizilik utuqliri" alahide gewdilendürülgen.

Shinxu'a agéntliqining xewiride qeyt qilinishiche, "70 Yil mabeynide shinjangdiki her millet xelqi kompartiyening küchlük rehberliki, pütün memliket xelqining qollishida mürini-mürige tirep, tengri téghining jenubi we shimalida iqtisadi tereqqiyat, ijtima'iy muqimliq, milletler ittipaqliqi, xelq turmushining özgirishini ishqa ashurup, muhiti güzel büyük shinjangni birge qurup chiqqan" iken. Shinxu'a agéntliqi yene, Uyghur aptonom rayonining 70 yilliq musapiside érishken ishlepchiqirish omumi daramiti, merkezning maliye yardimi, hul-esliheler qurulushi, aptonom rayon maliyesining xelq turmushigha serp qilinish ehwali, 3‏-xil igilikning rayon iqtisadida igiligen orni, sehiye mulazimiti we ömürning uzurishi, namratliqning tügitilishi, mektep yéshidiki balilarning mektepke kirish nisbitining artishi, sheher-yéza ahalining kirimining ösüshi. . . . . . Qatarliq sahelerde érishken utuqlirini sanliq melumatlar bilen delilleshke tirishqan.

Xitay hökümiti b d t yighinlirida we her xil xelq'ara sehnilerde özining Uyghur rayonidiki qilmishi seweblik amérika bashchiliqidiki bezi gherb démokratik döletlirining küchlük tenqidlirige duch kelgen bir mezgilde Uyghur aptonom rayonining 70 yil mabeynidiki "Utuqliri" ni alahide gewdilendürüshi diqqet qozghimaqta. Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, xitay taratqulirida kompartiyening rayondiki 70 yilda érishken netijisi keng dawrang qiliniwatqan bolsimu, lékin buning qandaq bedeller bilen kelgenliki, buning üchün Uyghurlarning qandaq bedellerni tölewatqiliqi tilgha élinmighaniken.

Firansiyelik ataqliq xitayshunas mariya xolzmen xanim, xitayning "Iqtisadiy möjizisi" teb'i'etke xilap iqtisadi tereqqiyat ikenlikini bildürdi. U 1‏-öktebir küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: ""Biz shu so'alni qoyushimzi kérek, siz ghayet zor tereqqiyatqa érishtingiz, biraq bu némishqa? nurghun xitay ziyaliyliri xitayning nöwettiki weziyiti üstide pikir yürgüzüp, uning tereqqiyatini tebi'etke xilap iqtisadiy tereqqiyat, u xelqning dostane muhit ichide yashishi we kishilik hoquqning herqaysi sahelirige xizmet qilmaydu, dep körsetmekte. Nöwette biz buning tipik misali bolghan sherqiy türkistan yaki shinjangda yüz bériwatqan ishlardin qorqunchqa chüshmektimiz."

Biraq bezi xitay mutexessislirining ilgiri sürüshiche, bu xil iqtisadi-ijtima'iy tereqqiyat rayondiki nopus qurulmisining özgirishi bilen munasiwetlik iken. Amérikadiki xitay weziyet analizchisi, prinsiton uniwérsitéti xitay tetqiqat merkizining tetqiqatchisi chén kuydé ependi 1‏-öktebir ziyaritimizni qobul qilip, nopus qurulmisidiki özgertishke munasiwetlik bu xil "Tereqqiyat" ning Uyghurlargha éghir aqiwetlerni élip kelgenlikini bildürdi. U mundaq deydu: "Shinjangning tereqqiyatida kompartiye yétekchilikidiki xitay xelq jumhuriyiti zor türkümdiki xitay millitini bu rayon'gha köchürüp ekeldi. Netijide, shinjangning nopus qurulmisida nahayiti zor özgirish boldi. Bolupmu xitay kompartiyesi yolgha qoyghan assimilyatsiye siyasiti bolupmu Uyghurlarning diniy étiqadi, tili we medeniyitige éghir buzghunchiliq saldi. Belkim, shinjanggha zor miqdarda nopus köchürüp kélinishi seweblik shinjangning iqtisadi tereqqiyati, kishi béshigha toghra kélidighan omumi ishlepchiqirish daramiti qatarliqlarda zor ösüsh bolghan bolushi mumkin. Emma bu shinjangdiki yerlik milletlerning milliy we kishilik tüp heq hoquqi, diniy erkinlikige qattiq dexli qildi."

Xitay taratqulirining ilgiri sürüshiche, Uyghur rayonida yuqiriqidek tereqqiyat menzirisining meydan'gha kélishide hökümetning yéqinqi yillardiki muqimliq siyasiti halqiliq rol oynighan. Lékin, chén kuydé ependi bu xil muqimliq siyasitining uzun mezgilde eng muqimsizliq yaritidighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Uning muqimliqni qoghdishi seweblik shinjang xelqi bextlik turmushqa ériship, tinch tereqqiyat muhiti yaritildi, dégen mesilige kelsek, uning bu yerde dewatqan muqimliqi türme shekillik muqimliqtur. Yeni köpchilik zuwan sürmeydu, gep qilmaydu, eqelliy hoquq, dégen nerse bolmaydu. Eger biz muqimliq dések, türme eng muqim yer. Chünki, uni qoghdaydighan qudretlik zorawan nazaret mashinisi bar. Lékin türme shekillik muqimliq hergiz uzun muddetlik bolmaydu. Xitay kompartiyesining mutleq zorawanliqqa tayinip kontrolluqni saqlashtek bundaq muqimliq uzun mezgilde eng muqimsiz nerse, bu axiri shinjangda zor qalaymiqanchiliqlarni keltürüp chiqiridu."

Xitay hökümiti Uyghur rayonining tereqqiyatini kökke kötürsimu, lékin uning 2 milyondek musulmanni lagérlargha qamap, Uyghur jem'iyitige qarita omumyüzlük nazaretni yolgha qoyushi, Uyghur a'ililerning buzghunchiliqqa uchrishi, lagérdiki tutqunlarning iqtisadi weyranchiliqqa uchrishi, zor miqdardiki bixeterlik sélinmisi, rayonlar otturisidiki qamal qatarliq amillarning mezkur rayon'gha qandaq tesir körsetkenliki we bu iqtisadi ziyanning kölimi heqqide héchqandaq uchur bermigen.

Halbuki, mariya xolzmen xanimning qarishiche, Uyghur rayonidiki "Iqtisadiy tereqqiyat" ning arqisida bir "Étnik qirghinchiliq" yüz bermektiken. U, xitay hökümitining Uyghurlargha qarita "Étnik qirghinchiliq" élip bériwatqanliqini ilgiri sürdi. Mariya xolizmen mundaq deydu: "Nurghun kishiler hazir 'medeniyet qirghinchiliq élip bériliwatidu' déyishke bashlidi. Méningche medeniyet qirghinchiliq élip bériliwatqanliqi nahayiti éniq. Chünki, hetta meschitlermu xitaylashturuldi. Meschit binaliri xitay ibadetxanilirigha oxshap qéliwatidu. Uyghur balilirigha mekteplerde Uyghurche sözlishige yol qoyulmaywatidu. Ashkara déyilmisimu, lékin Uyghur medeniyitining weyran qiliniwatqanliqini körsitidighan nurghun amil we küchlük niyet bar. Elwette, men bundaq bolmasliqini ümid qilimen, emma bu yerdiki ish étnik qirghinchiliqqa kétiwatidu. Bu yerdiki qilmishlar barghanséri étnik qirghinchiliqqa oxshap qalmaqta. Bu heqiqeten qorqunchluq."

Lékin, shinxu'a agéntliqining sanliq melumatida qeyt qilinishiche, yéqinqi 70 yilda Uyghur aptonom rayonning omumi ishlepchiqirish daramiti 200 hesse artqan. 3‏-Xil igilik iqtisadi tereqqiyatning 3.62 Pirsentini igilep, rayonda yéza igilik asasidiki sana'etni yétekchi qilghan, 3‏-xil igilik muhim orunni igileydighan bir xil yéngi igilik qurulmisi shekillen'gen. Xelqning turmush shara'itida zor özgirish yüz bérip, sheher-yéza ahalisining iqtisadi kirimi yéqinqi 40 yilda nechche yüz hesse ashqan, puqralarning a'ile mülki körünerlik köpiyip, turmush shara'iti zor derijide özgergen. Aptonom rayonning hökümet xam chotining 70 % ishqa orunlishish, ma'arip, dawalash, ijtima'iy parawanliq, olturaq öy qatarliq türlerge serp qilinip, xelq turmushini özgertishke xejlen'gen.

Shinxu'a agéntliqining xewiride yene namratlarning sanini zor derijide azayghanliqi, 2018‏-yili namratliq siziqining astidiki ahalilerning 6.1 Pirsentke chüshkenliki, kishilerning otturiche ömri uzirip, 1950‏-yillarning béshidiki 30 yashlardin hazirqi 72.35 Yashqa chiqqanliqi, oqush yéshidiki balilarning mektepke kirish nisbiti 1970‏-yillarning béshidiki 20% tin 2018‏-yili 91. 99 Pirsentke, yeslige kirish nisbitining 95.95 Pirsentke yetkenliki, 9 yilliq mejburiy ma'aripning omumliship, jenubiy Uyghur diyarida 3 yilliq yesli ma'aripi we 12 yilliq asasi ma'aripning pütün rayonni qaplighanliqi ilgiri sürülgen.

Toluq bet