Хитайниң б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң әзалиқиға сайлиниши тәнқидкә учриди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2023.10.11
bdt-xitay-karton-yettesu.jpg
Photo: RFA

10-Өктәбир күни, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң әң муһим кишилик һоқуқ оргини болған “кишилик һоқуқ кеңиши” ниң әзалири сайлап чиқилған. Аваз бериш нәтиҗисидә хитайни өз ичигә алған 15 дөләт әзалиққа сайланған. Хитай бу нөвәт 192 авазниң 154 гә еришип, асия – тинч окян райони бойичә әң төвән аваз билән бу орунға еришкән .

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң алий тәтқиқатчиси мая ваңниң дейишичә, хитайниң бу нөвәт сайлинишиға асаслиқи асия-тинч окян райони бойичә хитайниң башқа риқабәтчиси болмиғанлиқи сәвәб болған икән. У мундақ дәйду:

“ асия – тинч окян райони бойичә хитайға риқабәтчи болидиған башқа дөләт йоқ  иди. Униң бу гуруппа бойичә әң төвән авазни елиши башқа бир риқабәтчи дөләт болған болса хитайниң сайлиналмайдиғанлиқидин дерәк бериду. Шуңа келәр қетимлиқ сайламғичә асия-тинч окян дөләтлири гурупписи бойичә хитайға риқабәтчи болидиған дөләтләрниң чиқиши зөрүр”.

Мәлум болушичә, кишилик һоқуқ кеңиши әзалиқи бир дөләтниң кишилик һоқуқ әһвалиниң яхши яки яманлиқ көрсәткүчигә қарап әмәс бәлки һәрқайси дөләтләр тәвә болған район вә қитәләргә берилгән сан бойичә бәлгилинидикән. Кишилик һоқуқ кеңишидики 47 дөләткә нопусниң тәқсимлинишигә асасән сан берилидиған болуп, бу бойичә африқа вә асия-тинч окян районлириға айрим-айрим 13сан, латин америкаси вә кариб деңизи райониға 8 сан, шәрқий явропаға 6 сан, ғәрбий явропа вә башқа дөләтләргә 7 сан берилидикән.  Мана бу хитайдин башқа йәнә, брунди, куба қатарлиқ кишилик һоқуқ хатириси начар дөләтләрниңму бу тизимликтин орун елишидики асаслиқ сәвәб икән.

Тәтқиқатчи мая ваң хитайниң уйғурларға қаритиватқан инсанийәткә қарши җинайәтлири давам қиливатқан бир шараитта бу кеңәшкә әза дөләт болуп киргәнликини әскәртип, “башқа әза дөләтләр чоқум хитайниң бу орнини суйиистемал қилишиниң алдини елишқа капаләтлик қилиши керәк”, деди. У мундақ деди:

“хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан инсанийәткә қарши җинайәтлири давам қиливатқанда биз хитайниң җавабкарлиққа тартилғанлиқини әмәс, бәлки кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп киргәнликини көрүватимиз. Биз шуңа кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп киргән башқа дөләтләрни хитайниң кишилик һоқуқ кеңишиниң хизмәтлирини ақситишиниң алдини елиш вә хитайниң җавабкарлиққа тартилишини қолға кәлтүрүш үчүн техиму қаттиқ ишлишини тәләп қилимиз” .

 Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйсаму хитайниң кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп киришини “еғир хаталиқ”, деди. У, хитайниң әза болушиниң бу органниң кишилик һоқуқни яхшилаш ишлирини тәсләштүридиғанлиқини агаһландурди.

 Хитай 2020-йиллиқ кишилик һоқуқ кеңишидиму 15 әза дөләтниң бири иди. Хитай 2016-йили кишилик һоқуқ кеңиши әзалиқиға әң көп аваз болған 180 аваз билән сайланған болса, 2020- йили хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлириниң кәң көләмдә ашкарилиниши һәм  хоңкоңдики демократик һәрикәтләрни бастурушидәк сәвәбләр түпәйлидин әң төвән аваз билән сайланғаниди.

Кишилик һоқуқни еғир дәпсәндә қилидиған дөләтләрниң кишилик һоқуқ кеңиши әзалиқиға сайлиниши б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң сайлам системисини ислаһ қилиш һәққидики муназириләрниму күчәйтти.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софей речардсон бу һәқтә иҗтимаий таратқулардики инкасида “хитайдики кишилик һоқуқни вә кишилик һоқуқ паалийәтчилирини қоғдашни һәмдә хәлқаралиқ органларни хитайниң дәхли-тәрузидин қоғдашни  һәссиләп ашуридиған вақит кәлди” дәп агаһландурған.

“хоңкоң көзитиш тәшкилати” ниң қурғучиси вә иҗраийә директори бенедикт роҗерс (Benedict Rogers) иҗтимаий таратқулардики инкасида бу һәқтә тохтилип: “уйғурларға қарши ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан, тибәттә вәһшийликләрни садир қиливатқан вә хоңкоңниң әркинликини вәйран қилған вә инсанийәткә қарши һәр хил җинайәтләрни садир қиливатқан хитай һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әзалиққа қайта сайлиниши пүтүнләй номуссизлиқ” дегән. 

Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәнди хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп сайлинишиға пурсәт яритип бериватқан бундақ йочуқларниң етилиши лазимлиқини әскәртти.

Бу нөвәттики сайламда русийә тәләп қилинған 97 беләтниң аран 83 гә еришип әзалиққа сайлиналмиған. У, 2022-йили украинаға қарши уруш қозғиғанлиқи үчүн ортақ қарар нәтиҗисидә кишилик һоқуқ кеңишидин қоғлап чиқирилғаниди. Бу нөвәт у өзини қайта намзатлиққа көрсәткән болсиму сайлиналмиған.

2023- Йили 10- өктәбир күни кишилик һоқуқ кеңиши әзалиқиға сайланған 15 дөләт ичидә хитайдин башқа йәнә, албанийә, биразилийә, булғарийә, брунди, котедиво, куба, доминика җумһурийити, фирансийә, гана, һиндонезийә, японийә, кувәйт, малави, голландийә қатарлиқ дөләтләр бар икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.