Xitay b d t da öz tesirini yenimu kücheytish üchün urunmaqtiken

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2023.06.28
wangyi-un-bdt Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi b d t ning nyu-yorktiki bash orginida birleshken döletler teshkilati omumiy mejlisining 77-qétimliq yighinida söz qiliwatidu. 2022-Yili 24-séntebir, nyu-york
AFP

Xitay b d t da özining Uyghur, tibet we xongkongluqlar üstidin yürgüzüwatqan basturushlirini yene bir qétim inkar qilghan.

Xitay xelq'ara radiyo qanili (CRI) gérmanche anglitishining 23-iyundiki “Xitay wekili shinjang toghrisidiki so'allargha qarita meydanini ipadilidi” namliq xewiride bayan qilishiche, en'gliye, awstraliye, kanada qatarliq gherb döletlirining wekilliri we kishilik hoquq teshkilatliri aldinqi hepte b d t da dawam qiliwatqan kishilik hoquq kéngishining 53-nöwetlik yighinida xitay terepke Uyghurlar, tibetler we xongkongluqlarning nöwettiki weziyiti toghrisida türlük so'allarni otturigha qoyghan. Xitay wekili yang shyawkün mundaq jawab bergen: “Shinjang bilen tibet nöwette sijil iqtisadiy tereqqiyat, ijtima'iy inaqliq we muqimliq ichide kishilik hoquq tereqqiyat tarixidiki eng yaxshi bir dewrni bashtin köchürmekte. Xongkongda ‛dölet xewpsizliki qanuni‚ yolgha qoyulghandin kéyin, xongkong ahalisining asasiy hoquqi we erkinliki kapaletke ige qilinip, edliyening musteqilliqi we döletning xewpsizliki ünümlük qoghdilishqa érishti.”

B d t da her da'im Uyghurlar, tibetler, xongkongluqlar duch kéliwatqan weziyet toghrisida söz bolghanda, xitay wekillirining yuqiriqidek yalghanni héch ikkilenmey tekrarlaydighanliqi adetke aylinip qalghan. Aldinqi hepte b d t kishilik hoquq kéngishining yighinigha qatnashqan d u q programma yétekchisi zumret'ay erkinning bildürüshiche, bu nöwetmu xitay wekilliri b d t diki sözliride Uyghur irqiy qirghinchiliqini tüptin inkar qilip, buni amérika bashchiliqidiki gherbning oyuni dep lap urghan. Lagér shahiti qelbinur sidiqmu xitayning sherqiy türkistanda yüz bériwatqan paji'elerge a'it polattek pakitlarnimu b d t da izchil ret qilip kéliwatqanliqini tilgha aldi.

Diqqetni tartidighini shuki, xitayning b d t da némilerni deydighini emes, belki b d t xadimlirini qandaq indekke keltürüp, néme meqsetke yetmekchi bolghanliqidur. 26-Iyun küni xitay axbarat wasitiliri amine muhemmedning xitay terepning teklipi bilen shu küni béyjingda ziyaritini bashlighanliqini teshwiq qilishqan idi. Amine muhemmed xanim b d t ning mu'awin bash katipi bolupla qalmay, yene b d t ning “Imkaniyetlik sijil tereqqiyat guruppisi” ningmu re'isi iken. Xitay bayanatchisi maw ning 26-iyun muxbirlargha qilghan sözide, amine muhemmedning xitay ziyaritining b d t bilen xitay otturisidiki munasiwetni téximu kücheytish üchün xizmet qilidighanliqini ilgiri sürgen. Amine muhemmed bu ziyariti jeryanida béyjing, shangxey qatarliq sheherlerni we jéjyang, ichki mongghul qatarliq ölkilerni ziyaret qilidiken. Emma b d t da xitay bilen gherb otturisidiki toqunushning témisigha aylan'ghan Uyghur rayonini ziyaret qilmaydiken.

Xitay metbu'atliri yene 27-iyun küni b d t bash katipi antoni'o gutérésning xitay xadimi shü xawlyangni b d t ning mu'awin bash katipliqigha we b d t tereqqiyat programmisining yardemchi mes'ulluqigha namzatliqqa körsetkenlikini keng teshwiq qilishqan. Shü xawlyang 2013-yilidin 2019-yilighiche b d t tereqqiyat programmisining asiya-tinch okyan rayoni ishxanisining yardemchi mes'uli we mes'uli, 2019-yilidin bashlap b d t bash katipining yardemchisi hemde b d t tereqqiyat programmisi siyasiy bölümining mes'uli bolup xizmet qilghan iken.

Xitay néme üchün b d t diki xizmetlirige bu qeder jiddiy qaraydu?

Melum bolghinidek, 2022-yili 8-ayning 31-küni b d t kishilik hoquq kéngishining sabiq aliy komissari mishél bachélét Uyghurlargha munasiwetlik doklatni élan qilip 36 kündin kéyin, yeni 10-ayning 6-küni b d t da “Shinjangdiki Uyghurlar we bashqa musulman milletlerning kishilik hoquq depsendichilikige uchrash ehwalini muzakirige qoyush teklipi” awazgha qoyulghan idi. Awaz bérish netijiside, b d t kishilik hoquq kéngishige eza 47 dölettin amérika bashliq gherb démokratik döletliri 17 awazgha, xitay 19 awazgha érishken, 11 dölet awaz bérishtin waz kechkenidi. Buning bilen Uyghurlar mesilisini tunji qétim b d t ning omumiy yighinida küntertipke keltürüsh emelge ashmighan idi. Xitay terep öz waqtida buni gherb döletliri üstidin qazan'ghan büyük bir ghelibe süpitide tebrikleshken idi.

D u q re'isi dolqun eysa ependining bayan qilishiche, xitayning b d t diki oyunliri Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumlirini yoshurush bilenla cheklenmeydiken. Xitay hakimiyiti her türlük yollar bilen b d t ni öz tizgini astigha kirgüzüsh, b d t ni özining iradisige wekillik qilidighan bir organ'gha aylandurush ghayisige yétish üchün, dawamliq tirishchanliq körsetmektiken. Buning misallirini xitayning b d t xadimlirigha uzarghan qolliridin körüshke bolidiken.

Dolqun eysa ependining bildürüshiche, insaniyetning eng chong mesililirini ortaq muzakire qilidighan, qarargha baghlaydighan we ijragha sunidighan eng chong organ b d t bolghanliqi üchün, xitay bu yerdiki tesir küchini kücheytish üchün tirishchanliq körsetmektiken. Emma xitay hakimiyiti b d t ning nurghunlighan ehdinamilirige qol qoyghanliqi seweblik, b d t gha hésab bérishte zor müshkülatqa duch kelmektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.