Коммунизм қурбанлири хатирә фонди: “уйғурлани бастурушқа қатнашқан барлиқ хитай әмәлдарлири җазалиниши керәк!”

Мухбиримиз нуриман
2022.08.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xinjiang-Saqchi-Hojjetliri-1 Сақчи назарити астидики тутқунлар или областиниң башлиқи нурлан абдумалинниң теливизор нутқини аңлимақта. 2022-Йили коммунизм қурбанлири хатирә фонди ашкарилиған сақчи һөҗҗәтлиридики бир сүрәт, текәс наһийилик тутуп туруш орни.
AFP/VOC

Қәшқәр конашәһәр наһийәсидин 2018-йилида тутқун қилинған “курсант” лар һәққидики “сақчи һөҗҗәтлири” вашингтон шәһиридики “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” тәрипидин бу йил 24-май елан қилинғаниди. “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” намида елан қилинған мәзкур мәхпий һөҗҗәтләр хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң уйғурларға йүргүзүлүватқан зиянкәшликләрниң баш қомандани икәнликини ашкарилап бәргән иди. Ши җинпиңниң сияситини иҗра қилған башқа хитай әмәлдарлириму мәзкур һөҗҗәт арқилиқ ениқлап чеқилған. 

11-Авғусит коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң рәсми тор бетидә америка малийә министири җенит йеллен (Janet Yellen) вә америка ташқий ишлар министири антони билинкен (Antony Blinken) ға йолланған бир бирләшмә мәктуп елан қилған. Мәзкур бирләшмә мәктупқа коммунизм қурбанлири хатирә фонди, дуня уйғур қурултийи, уйғур һәркити тәшкилати вә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши қатарлиқ 56 тәшкилат имза қойған болуп, “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” арқилиқ ениқланған, уйғурларға йүргүзүливатқан ирқи қирғинчлиқ җинайти үчүн җазалинишқа тегишлик хитай әмәлдарлириниң даирисини техиму кеңәйтиш тәләп қилинған. 

Америка һөкүмити өткән йили уйғур аптонум райониниң рәисликигә бекитилгән әркин туниязни өз ичигә алған 4 нәпәр хитай әмәлдариға ембарго қойғаниди. Мәзкур мәктупта уйғур қирғинчилиқиға җавабкар әмәлдарлар қатариға җав кеҗи (хитайниң сабиқ җ х минситири), ваң яң, го шеңкун (мәркизий сиясий-қанун комитетиниң секретари), ху лйәнхе қатарлиқ кишиләрниму қошушниң лазимлиқини тәкитлигән. Шуниңдәк бундақ қилишниң уйғурлар һәққидики қанун лайиһәсигиму уйғун икәнликини әскәрткән.

“коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң һөкүмәтләр мунасивити ишлири дериктори кристина олний (Kristina Olney) ханим бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилди. У мундақ деди: “коммунизм қурбанлири хатирә фонди  төнүгүн америка малийә министири йеллен вә америка ташқий ишлар министири билинкенға, америка һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүливатқан ирқи қирғинчилиқ җинайти үчүн җазалинишқа тегишлик хитай әмәлдарлириниң даирисини кеңәйтишни тәләп қелип язған хетимизни елан қилдуқ. Америка малийә министирлиқи вә америка ташқий ишлар министирлиқидин 56 тәшкилат бирлишип әвәткән бу хетмизни тапшурвалғанлиқ һәққидә җаваб хәт тапшурвалдуқ.”

У йәнә мундақ деди: “биз америка һөкүмити, уйғурларға қаритилған бастурушқа қатнашқан хитай мәркизи һөкүмитиниң әмәлдарлириғиму җаза тәдбири қоллиниши керәк, дәп қараймиз. Коммунизм қурбанлири хатирә фонди ‛шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири‚ дә, бир бир қисим юқири дәриҗилик вә оттура дәриҗилик әмәлдарларниң уйғурларни қаттиқ бастуруш һәққидики мәхпий буйруқлирини елан қилди. Шуңа биз америка һөкүмитидин ашу сиясәтни җира қилиш буйруқи чүшүргән вә иҗра қилған хитай әмәлдарлириға қарита дәрһал җаза тәдбири қоллинишни тәләп қилдуқ. Болупму ши җинпиңни өз ечигә алған хитай мәркизи һөкүмәт әмәлдарлириға қарита чоқум җаза тәдбири қоллинишни алаһидә тәкитлидуқ. Мәхпий һөҗҗәтләрниң қатарида ши җинпиңниң уйғурларға қаритиливатқан ‛ирқий қирғинчилиқ‚ сияситигә бивастә буйруқ бәргәнлики ашкаиланди. ‛шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири‚ ашкариланғини 60 күндин ашти, қирғинчилиққа қол тиққан хитай мәркизи һөкүмитиниң юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлири һәққидә испатлар толуқ. Шундақла 2020-йили мақулланған ‛уйғур кишилик һоқуқ қануни‚ ни өз ичигә алған америка һөкүмитиниң қанунлириға асасланғандиму, шинҗаңдики бастурушларға қарита җаза тәдбири қоллиниши керәк. Шуңа биз  америка һөкөмитидин бу җаза тәдбиирни кечиктүрмәстин  йүргүзүшини тәләп қилдуқ.”

Америка ташқи ишлар министерликиниң баянатчиси 24-май күни хитайниң уйғурларға елип барған қәбиһ зораванлиқини әйибләп: “биз шинҗаңдики йиғивелиш лагерлири һәққидә елан қилинған хәвәрләр вә сүрәтләрдин чөчүп кәттуқ. Бу хәвәрләр шинҗаңдики қәбиһ зораванлиқни көплигән дәлилләр билән техиму чоңқур испатлиди,” дегәниди.

Мәзкур бирләшмә мәктупқа имза қойған 56 тәшкилатниң бири болған дуня уйғур қурултийниң рәиси долқун әйса әпәнди бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: “уйғурларға йүргүзүливатқан ‛ирқий қирғинчилиқ‚ қа бивастә қоманданлиқ қилған ши җинпиңни өз ечигә алған хитай мәркизи һөкүмити әмәлдарлириға америка һөкүмитиниң җаза тәдбири қоллиниши зөрүрдур.”

Ахирда кристина олний ханим уйғурларға йүргүзүливатқан ирқи қирғинчилиқни тохтитишта американиң иттипақдашлириниң вә башқа дөләтләрниңму америка билән бир сәптә турушиниң зөрүрликини тәкитлиди. У мундақ деди: “биз пәқәт америка һөкүмитини бу җаза тәдбирлини қоллинишқа чақириқ қилипла қалмастин, бәлки йәнә американиң иттипақдашлириниңму америкаға охшаш тәдбирләрни қоллинишқа чақиримиз. Биз ғәрбтики барлиқ дөләтләрни вә шундақла ғәрбтики барлиқ карханиларни уйғурларни бастурушқа қатнашқан хитай мәркизи һөкүмитиниң әмәлдарлирини җнайи җавабкарлиққа тартиш сепигә қошулушқа чақиримиз.  Америка һөкүмити ‛уйғур мәҗбури әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ни йолға қойди. Карханилар уйғур мәҗбури әмгикигә четишлиқ мәһсулатларни америка базириға киргүзәлмәйду. явропаниңму мушуниңға охшаш қанунларни йолға қоюшини чақиримиз, явропадики бир қисим дөләтләр бу сәпкә қошулушни ойлишиватқанлиқни билдүрүшти. Коммунизм қурбанлири хатирә фонди явропадики дөләтләрдин һәрикәткә өтүшни тәләп қиливатиду.”

Бирләшмә мәктупниң ахирида, американиң хитай әмәлдарлириға “йәр шари магнитский қануни” ға асасән қаттиқ җаза йүргүзүш арқилиқ, әгәр бейҗиң  1948-йилдики “ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш әһдинамиси” гә хилаплиқ қилса, дуняниң қарап турмайдиғанлиқидәк күчлүк сигнални беридиғанлиқини тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.