Хитай-әрәб дөләтлири һәмкарлиқи вә хитайниң оттура шәрқ чүши

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.05.31
Ereb-xitay-munbiri-AP 2024-Йили 30-май пәйшәнбә күни бейҗиңдики диявйүтәй дөләт меһманханисида өткүзүлгән җуңго-әрәб дөләтлири һәмкарлиқ мунбириниң 10-нөвәтлик министирлар йиғининиң ечилиш мурасими. 2024-Йили 30-май, бейҗиң
AP

Хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиң 5-айниң 30-күни бейҗиңда “хитай-әрәб дөләтлири һәмкарлиқ мунбири” йиғини ачқан. Йиғинда ши җинпиң мисир, әрәб бирләшмә хәлипилики, бәһрәйн вә тунис қатарлиқ дөләтләрниң башлиқлири билән сөһбәтлишип, бу дөләтләргә мәбләғ селиш, икки тәрәп содисини давамлиқ тәрәққий қилдуруш, исраилийә-хамас киризисини һәл қилиш тоғрулуқ музакирилишидикән.

 “бломберг хәвәрлири” торида 28-май елан қилинған мақалисидә ейтилишичә, бу йиғинда ғәззәдики уруш киризиси вә пәләстин мәсилиси әң муһим нуқта болидикән. Исраилийә-хамас урушида, байден һөкүмити исраилийәни қоллиғанлиқтин, хитай әрәб дөләтлири билән йүзму йүз көрүшүп, дәрһал уруш тохтитиш вә пәләстин дөлитини етирап қилишни қоллайдиғанлиқини билдүридикән. Бу маслишиш хитайниң оттура шәрқтики тәсирини техиму кеңәйтишигә ярдәм беридикән һәмдә йеңи иттипақдашларни қолға кәлтүрүп беридикән.

Хитай-әрәб һәмкарлиқи йиғининиң иккинчи муһим нуқтиси йәнила иқтисад болуп, “бломберг хәвәрлири” дә берилгән мәлуматқа көрә, “хитай-әрәб дөләтлири һәмкарлиқ мунбири” йиғини ечилишниң алдида, хитайниң муавин ташқи ишлар министири дең ли йеқинқи 20 йилда оттура шәрқ билән болған содиниң он һәссә ашқанлиқини тилға алған.

Америкадики сиясий анализчи гордон чаң мәзкур йиғинниң ечилиш мәқсити һәққидә мундақ дәйду: “хитай дуняниң хоҗиси болушқа урунмақта, шуңа у оттура шәрқниму буниң бир қисми дәп қарайду. Нөвәттә хитай җәнубий йерим шарға көз тикип, хитай завутлиридин чиққан мални дуняға төкмә қилип сетишни һәмдә хитай маллирини киргүзмәйватқан америка билән явропадин тартиватқан зиянлирини толдурушни көзлимәктә. Ши җинпиң өй-мүлүк киризисини һәл қилалмиди, хитай пуқралириниң истемал күчини ашуралмиди. Бу әһвалда у әрәб дунясиға мал експорт қилишқа моһтаҗ” .

 “бломберг хәвәрлири” дә чиққан мақалидә тәһлил қилинишичә, әрәб дөләтлири нуқтисидин ейтқанда, улар йеңидин гүллиниватқан шәрқий асия вә латин америкасидики дөләтләргә охшашла америка билән хитайдин тәң мәнпәәт елишқа, әмма бу икки дөләт оттурисидики “соғуқ мунасивәтләр уруши” ға кирип қалмаслиқни үмид қилидикән.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, хитай-әрәб һәмкарлиқи йиғини һәр икки тәрәпниң мәнпәәти үстигә қурулған болуп, әрәб әллири америка билән хитай арисидики зиддийәттин пайдилинишни көзләйдикән.

 “бломберг хәвәрлири” дә чиққан мақалидин мәлум болушичә, хитай билән йеқин һәмкарлиқ орнатқан дөләтләр ичидә сәуди әрәбистани хитай билән әрәб дөләтлири оттурисидики содиниң 40 пирсәнтини тәшкил қилидикән. Хитайға нисбәтән муһим болғини нефит болуп, хитай хам нефитиниң үчтин биридин көпрәкини деңиз қолтуқи дөләтлиридин, болупму сәуди әрәбистандин импорт қилидикән.

Омумий содида, әрәб бирләшмә хәлипилики хитай үчүн техиму чоң шериккә айланған дөләт болуп, “бир бәлбағ бир йол” қурулушида муһим рол ойнап кәлгән; 2022-йилиниң ахири, хитайниң биваситә мәблиғидин тәхминән 12 милярд доллар кирим қилған.

Мисир болса, хитайдин мәбләғ киргүзүшни көпәйтиватқан дөләт болуп, хитайниң 1-аптомобил санаити гуруһи мисирда токлуқ машина ясаш тармақ завути қуридикән. Шиветсарийә мәбләғ селиш банкисиниң мөлчәричә, хитайниң оттура шәрқ билән болған алақисиниң күчийиши 2030-йилға барғанда йәр шари енергийә саһәсидики сода миқдарини 400 милярд доллардин ашуридикән.

Хитай оттура шәрқтики содиси вә иқтисадий күчиниң ешишиға әгишип, сиясий тәсириниму кеңәйтиватқан болуп, 2022-йил ислам дунясидики әң чоң рәқибләрдин болған болған сәуди әрәбистан билән иранни яраштуруп қойған болса; 2024-йил 4-айда, пәләстиндики кона рәқибләрдин болған хамас билән фатах каттибашлирини хитайға тәклип қилип, сөһбәт өткүзгәниди.

 “ройтерс агентлиқи” ниң 30-май күни бәргән хәвиригә қариғанда, ши җинпиң “хитай-әрәб дөләтлири һәмкарлиқ мунбири” йиғинида қилған сөзидә ғәззәдики урушни көп тилға елип, “хитай әрәб дөләтлири билән һәмкарлишишни халайду. Бу һәмкарлиқ оттура шәрқтә тинчлиқ, адаләт вә узун муддәтлик муқимлиқ бәрпа қилип, тоқунушларни һәл қилишқа пайдилиқ” дегән.

Гордон чаң әпәнди хитайниң әмәлийәттә дуняниң тинчлиқиға тәһдит селиватқан рәзил күч икәнликини билдүрүп мундақ дәйду: “ши җинпиң тинчлиққа моһтаҗ, әмма у башқиларни урушқа селип дуняниң муқимлиқини бузмақта. Җүмлидин у 2023-йил 7-өктәбир күни исраилийәгә қилинған һуҗумни қоллиди. Әмди у өзичә тинчлиқни қоллиғучи болувалди. Хитайниң достлири пәқәт хитайла хәлқара тәртипни әслигә кәлтүрәләйду, чүнки уни әң башта бузғанму хитай дәп қарайду. Һалбуки, хитай тинчлиқни әслигә кәлтүрәлмәйду, исраилийәму хитайниң исраилийәниң асаслиқ дүшмини болған иранни қоллайдиғанлиқини тонуп йәтти. Бу һалда хитай исраилийәниңму дүшминигә айлиниду” .

Мақалидә көрситилишичә, хитайниң әрәб дунясидики иқтисадий вә дипломатик тәсири күнсери ешиватқан болсиму, америка йәнила деңиз қолтуқи әрәб дөләтлириниң хәвпсизликини қоғдашта асаслиқ рол ойнап кәлмәктә икән. Америка сәуди әрәбистан билән йеңи мудапиә келишими түзүватқан болуп, исраилийәниң мәвҗутлуқини етирап қилиш арқилиқ оттура шәрқниң тинчлиқини қоғдашта сәуди әрәбистандәк дөләтләрниң ролидин үнүмлүк пайдиланмақчи болған.

Әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, әрәб дуняси дөләт мудапиәси вә иқтисад җәһәттә йәнила ғәрб дөләтлиригә тайинишни давамлаштуридикән.

Әрәб бирләшмә хәлипиликидики сүний әқил техникиси ширкити G42 йеқинда хитайдин ваз кечип, американиң техникисини тәрәққий қилдурушқа қошулған болуп, микрософт ширкити билән 1. 5 Милярд долларлиқ келишим имзалиған. Сәуди әрәбистанму сүний әқил техникисини тәрәққий қилдурушқа 100 милярд доллар аҗритип, американиң техника ширкәтлири билән һәмкарлашмақчи болған.

Әркин әкрәм әпәнди уйғурлар дуч кәлгән зулумға көз юмған әрәб дөләтлириниң кәлгүсидә хитай аҗизлашқан һаман уйғур мәсилисидики мәйданини өзгәртиши мумкинликини қәйт қилди.

Гордон чаң әпәнди әрәб дөләтлириниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан хитайни қоллиғанлиқини әйибләп мундақ деди: “хитай бу қетим қайси тәрәптә туридиғанлиқини ениқ таллиди, шуңа у һәргиз тинчлиқни қоғдиғучи болалмайду. Әрәб әллириниң уйғур, қазақ вә башқа түркий хәлқләрдин йүз өрүгәнлики интайин шәрмәндә бир иш. Улар мусулманларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан хитайни давамлиқ қоллимақта, тарих уларниң бу номуссиз таллишини һәргиз унтумайду”.  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.