Xitaydin kéliwatqan fentanil ümidsizlikning dorisi emes, belki jan alghuchi qatildur

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.04.18
William-Barr Wilyam barr kéngesh palatasi edliye komitétining ispat anglash yighinida guwahliq bériwatqan körünüsh. 2019-Yili 15-yanwar. Washin'gton
REUTERS

Yéqinqi bir qanche yildin buyan, fentanilgha xumar bolup qélish netijiside uningdin kélip chiqiwatqan ejellik aqiwetler amérikadiki köpligen a'ililerge échinishliq paji'elerni élip kelmekte. Fentanil mesilisi nöwette amérikaliqlar duch kelgen eng éghir zeher kirizisi süpitide taratqularning bash sehipiliride xewer qilinmaqta.

2024-Yili 16-aprél küni amérika awam palatasida xitay kompartiyesining amérikadiki fentanil kirizisida oynighan roli heqqide ispat anglash yighini ötküzüldi. Mezkur yighinda ashkarilinishiche, amérika istratégiyelik riqabet  alahide komitéti bir nechche ay tekshürüsh arqiliq, xitay kompartiyesi kontrolluqidiki xitay hökümiti yer shari fentanil kirizisini biwasite meblegh bilen teminligen we amérikada fentanil kirizisining yamrap kétishini kücheytken iken. Doklatta mundaq déyilgen: “Toluqlima  yardem we bashqa righbetlendürüshler arqiliq, jungxu'a xelq jumhuriyiti dölet kontrolluqidiki shirketlirini béyitish bilen birge, amérikaliqlargha mölcherligüsiz ziyanlarni salmaqta”.

Wirjiniye ishtati stérlingdiki zeherlik chékimlik cheklesh idarisi alahide sinaq we tetqiqat tejribisining xadimi zeherlik chékimlikke qarshi herikette qolgha chüshürülgen bir xalta fentanilni körsitiwatidu. 2016-Yili 9-awghust, stérling
Wirjiniye ishtati stérlingdiki zeherlik chékimlik cheklesh idarisi alahide sinaq we tetqiqat tejribisining xadimi zeherlik chékimlikke qarshi herikette qolgha chüshürülgen bir xalta fentanilni körsitiwatidu. 2016-Yili 9-awghust, stérling
AP

Igilishimizche, nöwette yer shari fentanil teminlesh zenjiride 97 pirsenttin artuq fentanil xam eshyasi xitaydin kélidiken. Amérikaning sabiq bash teptishi wilyam bar (William Barr) ispat anglash yighinida, “Xitay fentanil we uning xam eshyalirini ishlepchiqarmisa we éksport qilmisila, amérikada fentanil kirizisi yüz bermeydu” dégen.

Ispat ashlash yighinida körsitilgen widiyoluq doklatta teswirlinishiche, fentanil amérikada her yili yüz mingdin artuq insanning ölüshini keltürüp chiqiridiken, shundaqla her küni 200 din artuq ademning jénigha zamin bolidiken. Fentanil nöwette  18 yashtin 45 yashqiche bolghan amérikaliqlarning baldur ölüshidiki asasliq sewebke aylan'ghan.

Mezkur wédiyoda fentanil keltürüp chiqiriwatqan ejellik aqiwetlerni mundaq teswirligen :“Qiyas qilip béqing, bir küni seher orningizdin turghiningizda 200 yoluchi qachilan'ghan bir ayropilanning hadisige uchrap, ayropilandiki hemme yoluchining ölgenlikidek bir paji'elik xewerni anglisingiz, uning üstige bu échinishliq xewer bügün, ete, shundaqla her küni tekrarlansa, qandaq héssiyatta bolisiz? halbuki, bu qiyas emes, del bügünki amérikadiki fentanil kirizisining ré'alliqidur”.

Doklatta mundaq dep körsitilgen: “Gerche béyjing da'irilirining intérnétni tekshürüsh méxanizmi küchlük bolsimu, emma ular tordiki éléktironluq soda we ijtima'iy alaqe wasitiliri arqiliq, fentanil xam eshyalirining chet elde sétilishigha köz yumup, uningdin biwasite nep alidu.”

Bu yilning béshida bu komitét xitaydiki 30 mingdin artuq shirketning yette éléktironluq soda tor békitide qanunsiz dora satqanliqini bayqighan. Bu xitay shirketliri istémalchilargha tamozhna teripidin hergiz tekshürülmeydighanliqigha kapaletlik qilghandin bashqa, shifirliq pulnimu pul tölesh qorali süpitide qobul qilidiken. Buning netijiside xitay hökümet emeldarliri we kompartiyening serxilliri qatnashqan teshkillik jinayet guruppiliri, dunyadiki aldinqi qatarda turidighan pul yuyush shaykisigha aylan'ghan.

Amérika zeherlik chékimlik cheklesh idarisining sabiq tijaret diréktori ray donowan 16-apréldiki ispat anglash yighinida mundaq dep körsetken: “Alahide komitétning xitaydiki ximiyelik maddilarni ishlepchiqarghuchilar, xitay kompartiyesi qollighan her qandaq wasitichi we xitay hökümiti toghrisidiki bayqashliri rast, ishenchlik we éniq pakitqa ige”.

Amérika bilen xitay rehberliri ötken yili noyabirda ötküzgen ikki terep söhbitide fentanilgha qarshi turush toghrisida ortaq tonush hasil qilghan idi, halbuki, 16-apréldiki ispat anglash yighinida, amérikaning bir qanche sabiq emeldari xitayning wedisige emel qilmighanliqini, shuningdin kéyin héchqandaq ünümlük tedbir qollanmighanliqini tenqid qilghan.

Doklatta birleshme xizmet guruppisi qurush qatarliq fentanil matériyallirining xitaydin éqishini tizginlesh üchün bir qatar tewsiyeler otturigha qoyulghan. Amérikaning jazalash sistémisini kücheytip, fentanil sodisigha qatnashqan orunlargha mas qedemde ishlitishni otturigha qoyulghan.

Amérika-xitay munasiwiti dawamliq jiddiylishiwatqan bir peytte otturigha chiqqan bu doklat, xitayning amérikadiki köp tereplimilik tesiri we singip kirish heriketlirini ashkarilighan. Bu hal washin'gtonning bu heqtiki endishisini yenimu kücheytken.

16-Aprél élan qilin'ghan yéngi doklatta fentanilning asasliq xam eshyasining xitaydin kélidighanliqi we buning aldini élish mesilisi alahide tekitlen'gen. Jumhuriyetchiler partiyesining re'isi, awam palata ezasi mayk gallagér mundaq dégen: “Bu doklatimiz ashkarilighandek, xitay kompartiyesining téximu köp fentanilning dölitimizge kirishini xalaydighanliqi aydinglashti”. U yene mundaq dégen: “Xitay kompartiyesi yuqumdin kélip chiqqan qalaymiqanchiliq we buzghunchiliqni ümid qilidu”.

Amérikada Uyghurlar sanining éship bérishigha egiship, amérika jem'iyitide körülüwatqan bir qisim ijtima'iy kirizislar, bolup ümidsizlik, chüshkünlük, zeherge xumar bolup qélish qatarliq mesililerning bir qisim Uyghur yash-ösmürliridimu körülüwatqanliqi melum bolmaqta.

Amérika kolombiye uniwérsitétining tébbiy mutexessisi doktor memtimin ependi, amérikadiki fentanil kirizisning özige 1980-yillarning axiri, 1990-yillarning bashlirida Uyghur diyarida yüz bergen zeherlik chékimlik kirizisini esletkenlikini bildürdi. U, xitayning pütün dunyagha tarqitiwatqan zeherlik chékimlik suyiqestining amérikadiki tesirige, bolupmu muhajirettiki Uyghur yash-ösmürlirige körsitiwatqan selbiy sel qarimasliq kéreklikini eskertti.

Doktor memtimin ependining éytishiche, yéqin mezgillerde amérika we bashqa döletlerde yashaydighan Uyghurlar ichide özidin bu fentanil we uning xumaridin qutulush heqqide tébbiy meslihet soraydighanlar köpiyip qalghan iken.

Doktor memtimin ependi, Uyghurlar xitayning omumyüzlük irqiy qirghinchiliqigha uchrap mewjutluq kiriziside turuwatqan bir waqitta, Uyghur jem'iyitige fentalinning singip kirishige hergizmu sel qarimasliq heqqide agahlandurdi. 

Yéqinqi ikki-üch yil mabeynide amérika we dunyaning bashqa jayliridiki Uyghur jama'itidin radiyomizgha kelgen inkaslardimu her türlük seweblerdin muhajirette yashawatqan bir qisim Uyghur yashlirining  zeherge, bolupmu fentanilgha oxshash yéngi tiptiki ejellik zeherge öginip qalghanlarning bayqalghanliqi otturigha qoyulghan idi.

Muhajirettiki Uyghurlar arisida bu mesilining qanchilik éghirliqi heqqide resmiy bir tekshürüsh doklati yaki tetqiqat téxi meydan'gha kelmigen bolsimu, emma Uyghurlar yighilghan ijtima'iy pa'aliyet sorunlirida we ijtima'iy taratqularda Uyghur yashlirini fentanil we bashqa zeherlik chékimlikning ziyankeshlikidin agahlanduridighan chaqiriqlar hem terbiyeler otturigha chiqmaqtiken.

Amérika wérjiniye ishtatidiki yash imam enwer hajim bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Fentanil kirizisining tesiri Uyghurlar ichidimu bar, biz bu mesilini inkar qilish yaki zeherge öginip qalghanlarni eyiblesh bilen uni hel qilalmaymiz” dédi.

Enwer hajim yene fentanil kirizisining Uyghurlargha élip kélidighan éghir aqiwetlirining aldini élish üchün heriket qilishqa chaqiriq qilip, mundaq dédi: “Uyghur yashlirigha nisbeten fentanil hergizmu ümidsizlikning dorisi emes, belki jan alghuchi qatildur. Shunga bu heqte yash-ösmürlirimizge sawat we terbiye élip bérish eng texirsiz témilarning biridur.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.