Xitay b d t da qandaq hiyle-mikirlerni ishlitiwatidu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020.10.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
wanyi-bdt.jpg Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi birleshken döletler teshkilati omumiy mejlisining 74-yighinida söz qildi. 2019-Yili 27-séntebir, nyu-york.
AP

Xitayning b d t da ajiz döletlerge qandaq tehdit salidighanliqigha da'ir bezi melumatlar ashkarilandi.

6-Öktebir küni b d t ning nyu-york shehiridiki merkizide ötküzülgen kishilik hoquq kéngishining omumiy yighinida 39 döletning xitayning Uyghur diyarida tesis qilghan jaza lagérliri tüzümi we milliy zulumliri eyiblen'gen birleshme bayanati élan qilin'ghanidi. Bu munasiwet bilen shu küni “Gérmaniye dolqunliri radiyosi” b d t xadimlirini we bezi döletlerning b d t diki elchilirini ziyaret qilip, xitayni eyibleydighan birleshme bayanatqa imza qoyush mesiliside xitayning b d t da ajiz döletlerge qandaq tehdit salidighanliqigha da'ir bezi melumatlarni éniqlap chiqqan.

7-Öktebir küni élan qilin'ghan “Xitayning b d t diki urush börisi” namliq bu obzorda bayan qilinishiche, xitayning b d t diki xadimliri bashqa döletlerning b d t diki elchilirige “Közige kiriwélish”, “Qorshap hujum qilish”, “Iqtisadiy hemkarliqni bikar qilimiz, dep tehdit sélish” qatarliq usullarni qollinip, ularning xitayni eyibleydighan bayanatlargha imza qoyushining aldini alidiken.

Obzorda mundaq déyilidu: “Gérmaniyeni öz ichige alghan 39 dölet 6-öktebir küni b d t da birleshme bayanat élan qilip, xitaydin Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirigha hörmet qilishni telep qilghan hemde xongkongning weziyitige köngül bölüwatqanliqini bildürgenidi. Del shu küni qanchilighan chet´el diplomatliri xitayning bashqa döletlerge qandaq bésim ishlitip xitayning siyasitini eyibleydighan bayanatqa qol qoyushning aldini alidighanliqi toghrisida gérmaniye dolqunliri radiyosi bilen ortaqlashti”.

Obzorda munular tilgha élinidu: “B d t tashqi munasiwet orginining ismini ashkarilashni xalimighan bir emeldarining bildürüshiche, xitayning 39 döletning bu birleshme bayanatidin bu qeder bi'aram bolup kétishidiki seweb, ularning bunche köp döletning bu birleshme bayanatni ashkara qollaydighanliqini aldin perez qilalmighanliqi üchündur. Xitay eslide xitayning siyasitini eyibleydighan bu birleshme bayanatqa köp bolsa 30 dölet imza qoyidu, dep perez qilghan idi”.

Derweqe, 2019-yili xitayning jaza lagérliri siyasitini eyibligen démokratik döletlerning sani 23 idi. Bu yil 6-ayda 28 döletke köpeygen. Bu qétim bolsa 39 döletke yetkenidi. Heyran qalarliqi tunji qétim yawropadiki 2 musulman döliti, yeni albaniye bilen bosniye hersegowina bu sepke qoshulghanidi.

Obzorda bayan qilinishiche, en'gliyening b d t da da'imiy turushluq mu'awin wekili jonasan allen b d t yighinidin kéyin mundaq dégen: “Nurghun döletler bizge xitaydin kelgen bésimlargha yoluqqanliqini, eger ular xitayni qollimisa, xitayning bu döletler bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni bikar qilidighanliqi bilen tehdit salghanliqini éytip berdi”.

Xitayning tehditi her sahege kéngeygen. Obzorda qeyt qilinishiche, 2019-yili awstriye béyjingdiki bash elchixanisini yötkep, bashqa jaygha yéngidin quridighan bir qurulushqa tutush qilidu. Del shu chaghda b d t da xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki eyiblen'gen birleshme bayanatqa imza qoyushqa toghra kélidu. Béyjing da'iriliri awstriye elchilirini agahlandurup, eger xitayni eyibleydighan bu bayanatqa imza qoysa, awstriyening bash elchixanisini yéngidin qurushigha ijazet bermeydighanliqini eskertidu. Biraq awstriye xitayning tehditige perwa qilmay, birleshme bayanatqa yenila imza qoyidu. Xitay awstriyege tehdit sélip aqturalmighan bolsimu, bu birleshme bayanatqa imza qoyghan yene bir yawropa dölitige bériwatqan iqtisadiy yardimini bikar qilidu.

B d t da dawamliq siyasiy pa'aliyetler bilen meshghul bolidighan d u q re'isi dolqun eysa ependining bildürüshiche, xitaylar b d t da hetta bashqa döletlerning diplomatlirigha sowgha-salam bérish, para bérish, herxil namlarda yalghandin “Kishilik hoquq teshkilatliri” ni qurup b d t xadimlirini aldash qatarliq hiyle-mikirler bilenmu shughullinidiken. U sözide, xitayning maddiy imkanlirigha tayinip bezi ajiz döletlerning b d t diki elchilirini qolgha keltüriwalghanliqinimu eskertti.

B d t diki bir chet'el diplomati gérmaniye dolqunliri radiyosigha mundaq deydu: “Xitayning diplomatliri dawamliq aldingda peyda bolup turidu. Üzüldürmey sanga téléfon qilidu, uchurlar yollaydu, axshamliridimu, hepte axiridiki dem élish chaghliridimu. Ularning hujumliri héchqachan toxtap baqmidi”.

Ismini ashkarilashni xalimighan bu diplomat yene mundaq deydu: “Xitaylar méni bezide yighin zalining sirtigha élip chiqidu, andin méni qorshawgha éliwalidu. Köpinche 3 ke qarshi bir halette bolidu. Ularning qilmishliri heqiqetenmu éghir tajawuzchiliq xaraktérige ige.”

Obzorda tilgha élinishiche, xitaylar yene bashqa rezil wasitiler bilenmu bashqa döletlerning b d t diki diplomatlirini aldaydiken hemde ularni yalghan melumatlar bilen teminleydiken. Buning misali, xitay elchiliri bashqa döletlerning b d t diki diplomatlirigha özliri terepte turushni éytip “Silerning yuqiri qatlamdiki rehberliringlar xitay bilen hemkarlishishqa qoshuldi” dep yalghan sözleydiken. Bu diplomatlar öz dölitidin sürüshtürse bundaq ehwal yoq bolup chiqidiken. Yeni xitay diplomatliri qarap turupla yalghan sözleydiken.


Gérmaniyening stutgart shehiridiki Uyghur ziyaliysi abdushükür hajim bu heqte toxtalghanda, xitayning parixorluq en'enisini b d t dimu yolgha qoyuwatqanliqini, bir jehettin buning xitayning qandaq bir hakimiyet bolghanliqini tonutush rolinimu öteydighanliqini eskertti.

B d t kishilik hoquqni közitish bölümining mes'uli lü charbanéy mundaq dégen: “Rusiye, süriye, kuba, wénsu'ilani öz ichige alghan qismen döletler xitayni qollashni xalaydu. Bashqa döletler xitayning öch élishidin qorqqanliqi üchünla xitayni qollash meydanini tallighan”.


B d t da 39 döletning birleshme bayanatini otturigha qoyghan gérmaniye diplomati kiristof xoyisgén gérmaniye dolqunliri radiyosining ziyaritini qobul qilghanda xitayning siyasitining dunyada eksi tesir peyda qiliwatqanliqini eskertip “Barghanséri köp döletler xitayning qilmishliridin bi'aram bolmaqta” dégen.

Obzor mundaq jümliler bilen axirlishidu: “Barghanséri köp döletlerning bu xildiki bayanatlargha imza qoyushi bilen xitayning xelq'ara ehdinamilerni ret qilish üchün töleydighan siyasiy bedelliri téximu éship baridu. Eger xitay xelq'ara jem'iyetning bir ezasi bolushni xalisa, u choqum özgirishi lazim”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.