Доктор руне ситенберг: “хитай һөкүмити җинайитини ақлаш үчүн сиясий тәшвиқатни күчәйтиватиду”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2023.11.28
xitay-10-ming-teshwiqat 10 Миң киши шинҗаң һәққидә сөзләш вә ортақлишиш чоң йиғини көрүнүши, 2023-йили 16-ноябир, бейҗиң
www.ts.cn

Хитай даирилири бейҗиңда “10 миң киши шинҗаң һәққидә сөзләш” вә ортақлишиш чоң йиғини ечип, дуняға уйғур елидә һәммә ишниң “нормал” икәнликини җакарлиғаниди. Уйғур вә хитай вәзийитини көзитиватқан мутәхәссисләр бу йиғинни хитайниң өз җинайитини ақлаш, хитай вә чәтәлликләрни “уйғур елидә ирқи қирғинчилиқ йоқ” дәп қайил қилиш үчүн елип барған сиясий тәшвиқати дәп қаримақта.

 “шинҗаң гезити” ниң 11-айниң 20-күнидики мәхсус хәвиридә дейилишичә, 11-айниң 16-күни, “10миң киши шинҗаң тоғрисида сөзләш” вә һәмбәһирләш йиғини бейҗиң шәһиридә өткүзүлгән. Бу йиғинға мәдәнийәт саһәсидики даңлиқ шәхсләр, тордики мәшһур шәхсләр, мәмликәт сиртидики иҗтимаий таратқу чолпанлири, хитай яшлири, һәр милләт амма, “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериватқан кадирлар” болуп көплигән инсанлар қатнашқан. Хәвәрдә бу тәшвиқатниң дағдуғиси алаһидә тәкитлинип: “йиғинға қатнашқучилар қизғин, һессиятлиқ, гүзәл шинҗаң һекайилирини сөзләп, дуняға һәқиқий, көп тәрәплик, әтраплиқ гүзәл шинҗаңни намаян қилди” дейилгән.

Хитай һөкүмитиниң бу чоң көләмлик тәшвиқат йиғинниң арқа көрүнүши вә мәқситини чоңқур чүшиниш үчүн биз уйғур вә хитай вәзийитини көзитиватқан мутәхәссисләр билән мәхсус сөһбәт елип бардуқ.

Уйғур ели вә хитайдики алий мәктәпләрдә оқутқучилиқ қилған америкилиқ антрополог, маарипчи доктор филис вокаб ханим зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики соаллиримизға җаваб бәрди. Униң қаришичә, хитай һөкүмити уйғур елидә ирқий қирғинчилиқ елип бармиғанлиқиға башқиларни қайил қилиш үчүн бу паалийәтни тәшкиллигән. У мундақ деди:

“10миң киши шинҗаң тоғрисида сөзләш” йиғини мәнчә икки хил сәвәбтин өткүзүлди. Биринчиси, хитай һөкүмити хитай хәлқини, ирқий қирғинчилиқ һекайилириниң раст әмәсликигә қайил қилиши үчүн бу паалийәтни елип барди. Чүнки һечқайсимиз өз һөкүмитимизниң начарлиқиға яки уларниң қорқунчлуқ җинайәт садир қилидиғанлиқиға ишинишни халимаймиз. Шуңа бу йәрдә хитай һөкүмити ялған сөзләватиду вә өз хәлқигә хата тәшвиқат қиливатиду. Иккинчи сәвәб болса, сиртқи тәшвиқат үчүн бу паалийәтни елип барди. Хитай һөкүмитиниң ғәрб әллири вә башқа җайларда сесиқ нами пур кәтти. Шуңа улар чәтәлликләрни көргәзмә буюмлирини екскурсийә қилишқа вә нутуқ аңлашқа тәклип қилип, сиртқи дуняни өзлириниң мәдәнийәтни қоғдаватқанлиқи вә ирқий қирғинчилиқ қилмиғанлиқиға қайил қилмақчи болуватиду” .

Германийәдики инсаншунас пәнлири доктори вә уйғур мәдәнийәт тәтқиқатчиси руне ситенберг (Rune Stenberg) әпәнди бу һәқтә көз қаришини баян қилип мундақ деди: “хитайниң шәрқий түркистанда садир қилған җинайәтлирини хитайлар вә чәтәлликләр билиду. Хитай һөкүмити өзиниң җинайитини ақлаш вә йепиш үчүн ‛10 миң киши шинҗаң тоғрисида сөзләш‚ тәшвиқат паалийитини тәшкиллигән.”

 “шинҗаң гезити” ниң хәвиридә йәнә мундақ дейилгән: “бейҗиңда өткүзүлгән ‛10 миң киши шинҗаң һәққидә сөзләш‚, пикир алмаштуруш йиғини мувәппәқийәтлик өткүзүлди. Һәрқайси саһәләрдин кәлгән меһманлар шинҗаңға болған көз қаришини ортақлашти.”

Һалбуки доктор филис вокаб ханимниң тәкитлишичә, ғәрб дунясидикиләр хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан җинайәтлирини билиду. Әмма хитай һөкүмити “тәрәққият, өзгириш вә миллий иттипақ” дегән чирайлиқ намлар билән чәтәлликләрниң хитайға болған көз қаришини өзгәртишкә урунмақта. У мундақ деди:

 “шуниси ениқки, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики хәлқләргә зулум қиливатқанлиқи һәққидә көплигән ишәнчлик пакитлар бар. Чәтәлдики инсанларму уйғур елидә болуватқан, әмма хитай һөкүмити дейишни халимайдиған башқа ишларни аңлап келиватиду. Ундақта бу йиғинда улар немә үчүн уйғурларни “тәрәққият вә миллий иттипақлиқтин бәһрилиниватиду” дәйду? чәтәлликләрниң аңлиғанлири билән һөкүмәтниң дегәнлири бир-биригә зит. Ғәрб дунясидикиләр хитайниң пахтизарлиқлири вә завут-фабрикилиридики қул әмгики яки мәҗбурий әмгәккә селиниватқан уйғурлар һәққидә көп аңлиди. Улар уйғурларниң хитай һөкүмитигә қарши турғанлиқиниму аңлиған. Шуңа, хитай һөкүмити чәтәлликләрниң хитай тоғрисидики тонушини өзгәртмәкчи болуватиду. Йәни хитай һөкүмити чоң йиғин вә көргәзмә өткүзүп, чәтәлликләрни тәклип қилип, һәммә нәрсиниң нәқәдәр есиллиқини сөзләватиду”.

Доктор руне ситенберг бу паалийәттә сөзләватқан көп қисим хитай вә чәтәлликләрниң уйғурларниң әһвалини вә хитай һөкүмитиниң уйғур елидики җинайәтлирини яхши билиду дәп қарайдиғанлиқни билдүрүп мундақ деди: “бейҗиңда өткүзүлгән ‛10 миң киши шинҗаң һәққидә сөзләш‚ пикир алмаштуруш йиғиниға қатнашқучиларни көп қисми хитайниң җинайитини билиду. Лекин улар хитайдин келидиған мәнпәәттин айрилип қелиштин қорқуп билмәс болувалиду вә хитай һөкүмити билән маслишип һәрикәт қилиду” .

Хәлқарадики бесим вә әйибләшниң көпийишигә әгишип, хитай һөкүмитиниң чәтәллик хитайшунасларни тәклип қилиш вә уйғур елини саяһәткә ечиветиш қатарлиқ шәкилләр билән өзиниң җинайәтлирини ақлашқа урунуватқанлиқи мәлум.

Йеқинда, әнҗирв лиоң (Andrew Leung) һиндистанниң CNN қанилида уйғурлар тоғрулуқ өткүзүлгән муназирә хитайниң уйғур сияситини қоллап мундақ дегән: “шинҗаңда лагер йоқ, һәр милләт хәлқи барлиқ һәқ-һоқуқтин бәһримән болуватиду. Шинҗаңға кәлгән хитай вә чәтәллик саяһәтчиләрниң көплүки шинҗаңда һәммә ишниң нормал икәнликини испатлайду”.

Доктор филис вокаб ханим әнҗирв лиоңға рәддийә берип, хитай һөкүмитиниң мушундақ мутәхәссисләрни сөзлитиш арқилиқму һәммә нәрсиниң нормал икәнликини тәшвиқ қиливатқанлиқини вә өз җинайитини ақлаватқанлиқини алаһидә тилға алди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.