Amérika diplomati: “Biz xitay bilen jakarlanmighan uchur jéngi ichide turuwatimiz”

Washin'gtondin muxbirimiz irade teyyarlidi
2023.09.29
Jamie-Rubin Tashqi ishlar ministirliqining alahide elchisi we amérika tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara alaqe bölümi diréktori jeymi rubin (Jamie Rubin) doklatning élan qilinish munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighinida sözlewatidu, 2023-yili 28-séntebir, washin'gton
state.gov

Amérika tashqi ishlar ministirliqi mexsus doklat élan qilip, xitayning her yili milyardlarche dollar pul serp qilip, dunya miqyasidiki uchur we pikir yönilishini kontrol qiliwatqanliqini bildürdi.

28-Séntebir küni amérika tashqi ishlar ministirliqi “Xitay yer shari uchur muhitini qandaq shekillendürüwatidu” mawzuluq doklat élan qilip, yer sharidiki uchur éqimining yaman xaraktérlik burulushigha diqqet tartqan. Doklatta déyilishiche, xitay hökümiti tesir körsitish, teshwiqat, saxta uchur tarqitish, heqiqiy uchurlarni qamal qilishtek wasitiler arqiliq, xelq'arada xitay xalighandek pikir éqimi peyda qilishqa urunmaqtiken.

Doklatta mundaq déyilgen: “Xitay re'isi shi jinping xitayning yer shari uchur muhitini shekillendürüsh urunushini körünerlik kéngeytti. U xitay taratqulirining teshwiqat salmiqini qattiq kücheytip, chet ellerge tesir körsetmekte. ”

Bu doklatni amérika tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara alaqe bölümi (Global Engagement Center) teyyarlighan bolup, tashqi ishlar ministirliqining alahide elchisi we mezkur bölüm diréktori jeymi rubin (Jamie Rubin) doklatning élan qilinish munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini ötküzgen. U sözide “Xitay hökümitining teshwiqat we sénzor kontrolluqidin paydilinip, reqemlik mustebitlikni ilgiri sürüwatqanliqini, bolupmu Uyghur we teywen mesiliside özige paydiliq uchurni yéyish üchün bésim ishlitiwatqanliqini bildürgen”.

U mundaq dégen: “Xitay hökümiti özi sezgür dep qarighan mesililerde tor ichi we sirtida tehdit ishlitish arqiliq, perqliq pikirlerni jimiqturup, öz-özini sinzorlashni ilgiri sürgen. U yene shinjang we teywen'ge munasiwetlik témilarda özliri teshwiq qiliwatqan hékayilerge qarshi turghanlargha tedbir qollan'ghan. ”

Amérika tashqi ishlar ministirliqining déyishiche, xitayning dölet igilikidiki shirketliri dunyaning herqaysi jayliridiki taratqularning paylirini sétiwélish wasitisi arqiliq, bir yaqtin bu axbaratlarning xitay heqqide ijabiy hékayilerni élan qilishini qolgha keltürse, yene bir yaqtin amérika we bashqa gherb démokratik döletlerdiki mesililerni qochup, köplep teshwiq qilishqa kapaletlik qilghan. Béyjing yene nurghun hökümetlerge intérnétni sénzorlash téxnikisini éksport qilip, tor mustebitlikini kéngeytken. Xitay hökümiti bolupmu afriqa, asiya we latin amérikasi döletlirige alahide mu'amile qilip, bu dölet emeldarlirining béyjing yaqturmaydighan uchurlarni tosup qélishini qolgha keltürgen.

Jeymi rubin axbarat élan qilish yighinidiki sözide mundaq dégen:

 “Ular reqemlik mustebitlik bash kötürgen bir dunya berpa qilmaqchi boluwatidu. Ular özlirining tor dunyasidiki mustebitlikini bashqa döletlerge éksport qildi. Ular bolupmu yéngidin tereqqiy qiliwatqan döletlerge uchurni kontrol qilish téxnikisini ögitishke alahide ehmiyet bériwatidu. ”

Amérika tashqi ishlar ministirliqi yuqiriqi misallar we bashqa nurghun misallarni nezerde tutqanda, xitayning “Yer sharidiki uchur muhitini qayta qurushtin ibaret yoshurun küchi” barliqini agahlandurghan. Ular, “Xitay herbiy jehettinla amérikaning asasliq riqabetchisi bolup qalmastin, belki dunya miqyasidiki idiye we saxta uchur jéngidimu asasliq reqibimiz bolushi mumkin” dégen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklatida, eger bu weziyet özgertilmigen teqdirde xitayning yer shari uchur éqimini qaytidin shekillendürüp, bir tereplime qarashqa we kemtüklükke yol achidighanliqi, buning hetta bezi döletlerning öz iqtisadiy we bixeterlik menpe'etini béyjinggha boysunduridighan qararlarni chiqirishigha yéteklishi mumkinlikini agahlandurghan.

Jeymis rubinmu axbarat yighinidiki sözide buning addiyla bir hékaye bayan qilish mesilisi emes, belki amérikaning dölet xewpsizlikige chétilidighan mesile ikenlikini tekitligen.

U mundaq dégen: “Bizning qimmet qarishimiz we menpe'etimiz xeter ichide turmaqta. Eger mushundaq mangsa, xitayning uchur kontrolluqi dunyaning nurghun jaylirida béyjingni tenqid qilidighan pikirlerning erkin bayan qilinishini ayaghlashturushi mumkin” .

Jeymi rubin axbarat yighinidiki sözide kishilerni herqandaq uchurni körgende bu uchurning menbesi üstide izdinishke chaqirghan. U xitaygha oxshash xitay hökümitining teshwiqat wasitiliridin bashqa héchqandaq obyéktip xewer menbesi bolmighan bir dölet bilen amérikadek erkin axbaratchiliq mewjut döletlerde tarqalghan uchur otturisida ghayet zor perq barliqini tekitlep, kishilerni bu ikkisini arilashturup qoymasliqqa dewet qilghan.

U, yene mundaq dégen: “Men 20 nechche yil ilgiri bu yerde turghan waqtimda uchur dewrini démokratiye we pikir erkinlikining bash kötürüshige paydiliq, dep oylighan waqitlar idi. Biz ijtima'iy taratqular, 24 sa'etlik xewerler, uchur dewri we yer sharilishish arqiliq téximu güzel kelgüsi bolidu, dep perez qilghan iduq. Biraq körginimiz shu boldiki, yer sharilishishning qarangghu teripi bar iken. Eger biz bu uchurni qamal qilishni toxtatmisaq, u halda biz ishinip kelgen démokratik qimmet qarishi, bixeter dunya qa'idiliri we hoquqlar asta-asta buzghunchiliqqa uchrap mangidu” .

Jeymi rubin sözide yene xitayning dunya miqyasidiki uchurni qamal qilish, saxta teshwiqat tarqitish, sénzor we teqibleshni ilgiri sürüsh herikitige taqabil turushning amérikaning dölet xewpsizliki üchün intayin muhimliqini eskertken.

U mundaq dégen: “Eger biz tereqqiyat yönilishini özgertmisek, jem'iyitimizning normal funksiyeliri üchün intayin muhim bolghan uchur boshluqini zeherlep mangidighan asta xaraktérlik we muqim özgirishler yüz béridu. Biz orwél teswirlen'gendek, pakit bilen toqulmilar arilashqan dunyani körüshni xalimaymiz, bu amérika we dunyaning nurghun jayliri tayinip kelgen bixeter qa'ide we hoquq dunyasini weyran qilidu. ”

Bu doklat amérika tashqi ishlar ministirliqi mexsus xitayning saxta uchur arqiliq tesir körsitish herikiti heqqide élan qilghan tunji doklati. Mezkur doklat herqaysi xelq'araliq axbaratlarning küchlük diqqitige érishken. Ular bu doklatni dunya üchün muhim bir oyghinish signali, dep bahalimaqta.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.