Gordon chang: “Xitay kompartiyesi dunyadiki eng xeterlik dölet halqighan jinayi ishlar teshkilati”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2023.06.09
Yawropa parlaméntining xitayning xikwizyon shirkitining kaméralirini zakas qilghanliqi eyibleshke uchridi Hikwisyon shirkitining kamérasining yénigha ésilghan xitay bayriqi. 2019-Yili 8-öktebir, béyjing.
AP

Xitay heqqidiki tetqiqatta gherb dunyasida közge körün'gen siyasiy analizchi, “Xitayning yimirilishi” dégen kitabning aptori, gatéston institutining mutexessisi we meslihetchisi gordon chang 2023-yili 6-ayning 1-küni, “Xitay kompartiyesi dunyadiki eng xeterlik dölet halqighan jinayi ishlar teshkilati” dégen maqalini gatéston instituti'ing torida élan qildi.

Gordon chang maqaliside, “Béyjingning asasliq meqsitining yershari we quyash sistémisining yéqin jaylirigha ige bolushla emes, bularni bashqurush”, “Shi jinping xitayda impériye dewridiki tüzümni yolgha qoymaqchi boluwatidu” dégen.

Maqalida yene, “Xitayda 700 milyondin artuq közitish kamérasi bar, her ikki ahale üchün bir kaméra bar. Xitay hakimiyiti pütün memlikette ijtima'iy inawet sistémisini yolgha qoyup, xitaydiki her bir ademni nazaret qilidu. Her yili fantanil dorisi teripidin öltürülgen onminglighan amérikaliqqa xitay mes'ul. Xitay kommunistik partiyesi barliq xitay bankilirini qattiq kontrol qilidu. Xitay kompartiyesi méksikidiki qara qollar partiyesi bilen hemkarliship etkeschilik we dölet halqighan jinayet ötküzüwatidu. Amérika qit'eside zeherlik chékimlik sodisini qiliwatidu. Ottura we jenubi amérikadiki bir qisim serxillarni tesir astigha élip bu döletlerni chirikleshtürdi” dégen mezmunlarni alahide tiligha alghan.

Biz yuqiridiki maqalining aptori gordon changdin néme üchün xitay kompartiyesi dunyadiki eng xeterlik dölet halqighan jinayi ishlar teshkilati, némishqa u dunyagha tehdit élip kélidu? we bu tehditke qanda q taqabil turush kérek? dégen so'allarni soriduq.

U mundaq jawab berdi: “Shundaq, xitay kompartiyesi meqsitige yétish üchün jinayi ishlarni qilidu. Ular zeherlik chékimlik tijariti, adem etkeschiliki, yawayi haywanlar etkeschiliki, türlük nachar jinayi qilmishlargha chétishliq. Elwette, insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq jinayetlirimu bar. Xitay kommunistik partiyesining jinayetke chétishliq ikenliki we jinayetning kommunistik partiyening yadrosida barliqi éniq. Xitay kompartiyesi özi xalighan ishni qilishqa hoquqluq dep qaraydu we jinayet ötküzüshke könüp ketken. Shunga biz dewatqinimiz eslidinla jinayetchi teshkilat. Xitay kompartiyesi dunyagha éniq tehdit salidu. Bu jinayetlerni sadir qiliwatidu. Emma u yene pütkül dunyani hökümranliq qilishla emes, belki dunyani bashqurush hoququm bar dep qaraydu. Hemde xitay amérikagha oxshash döletlerni mustemlike qilishim kérek dep qaraydu. Éniqki biz buni qobul qilalmaymiz. Shunga xitay bizge tehdit salidu. Xitay kowidni dunyagha yaydi. U hazir bi'ologiyelik qoral ehdinamisidiki mejburiyitige xilapliq qilip bashqa késellik peyda qilghuchilar üstide izdiniwatidu we tetqiq qiliwatidu. Zeherlik chékimlik sétiwatidu, bu zeherlik chékimlik her yili nechche onminglighan amérikaliqni öltüridu. Shunga, xitay amérikaning mewjutluqigha tehdit. Kommunistik partiye bir tehdit. Xitay kompartiyesi amérikani özining mewjut bolup turushigha tehdit dep qaraydu. Uning sewebi bizning éytqan yaki qilghan her qandaq ishimizdin emes, belki bizning kimlikimiz we qimmet qarishimizdindur. Bilemsiz, xitay bixeter bolalmighan we bixeterlikidin da'im endishe qilidighan bir hakimiyet. Bizning qimmet qarishimizning we bizning bashqurush sheklimizning xitay xelqige bolghan tesiridin endishe qilidu. Shunglashqa, kommunistik partiye amérika qoshma shtatliri mewjut bolsila hergiz bixeter bolalmaymiz dep qaraydu. Shunga xitay kompartiyesi amérikaning mewjutluqi üchün tehdit. Bu bir heqiqet”.

Gordon chang ependidin Uyghurlargha biwasite munasiwetlik bolghan: “Gherbtiki erkin démokratik döletler xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq dep étirap qilghanidi. Xelq'ara jem'iyetning xitaygha qarshi bir heriketke ötkini yoq. Uyghur élidiki Uyghur we bashqa qazaq we qirghiz qatarliq türkiy musulmanlarning turmushida héchqandaq özgirish bolmidi. Irqiy qirghinchiliq hazirmu dawam qiliwatidu. Xelq'ara jem'iyet xitayning sadir qilghan kishilik hoquq depsendichilikning bedilini tületkini yoq. Néme üchün? Uyghur qirghinchiliqi dawam qiliwatqan mezgilde, amérika we yawropani öz ichige alghan xelq'ara jem'iyet yéqin kelgüside xitaygha qarita siyasitini özgertip, xitayning Uyghurlargha bolghan siyasitige qarshi heriketke ötemdu?” dégen so'alni soriduq.

Gordon chang ependi mundaq jawab berdi: “Döletler özlirini xitay bilen yaxshi ötüshüm kérek dep qaraydu, shunga ular irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerge ehmiyetlik tedbir qollinishni xalimaydu. Bilemsiz, baydén hökümiti 1948-yildiki irqiy qirghinchiliq ehdinamisini tilgha alghanda xelq'ara tertipni asas qilghan qa'idilerni sözleydu, bu ehdiname imza qoyghuchi döletlerning irqiy qirghinchiliqning aldini élish we xilapliq qilghuchilarni jazalashni telep qilidu. Xitay Uyghur, qazaq we bashqa türkiy milletlerge qarita irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu, shundaqtimu ulargha qarshi héchqandaq ehmiyetlik tedbir qollanmidi. Shundaqla herqaysi döletlerning xitaydiki kompartiyege irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetliri üchün ehmiyetlik heriket qollanmighanliqi nomussizliq. Bu döletler üstidiki dagh. Xitay néme qiliwatidu? Uyghur élida boluwatqanlar nahayiti qorqunch. Boluwatqanlar irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet. Netijide, xelq'ara jem'iyet heriketke ötmidi. Bu xelq'ara jem'iyetning üstige chüshken bir dagh. Exlaqiy jehettin xitayning qilghan jinayetlirini chüshinidighan we eyibleydighan puqralar xitayni insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliqqa a'it jinayetliridin waz kéchishke mejburlaydu. Xitay, puqralarning bésimgha uchraydu. Bu bésim töwendin körülidu. Shunga bu, töwendin yuqirigha bésim telep qilidu. Biz bu jinayetni tosiyalaymiz. Bilemsiz, arimizda wijdanliq insanlar bar. Ularning heq-naheq tuyghusi yoqalmidi. Epsus, amérika we dunyaning herqaysi jayliridiki milliy rehberler exlaq tuyghusini yuqatti. Ular heq-naheq éngini yoqatti. Uning üstige xitay bilen bolghan munasiwetliri exlaqiy jehettin xata, chünki xitay irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatidu. Jinayiti éniq. Baydén hökümiti xitayning néme qiliwatqanliqini irqiy qirghinchiliq dep étirap qildi, emma u héchqandaq tedbir qollanmidi. Bu heqiqeten xata”.

Xitay kompartiyesining Uyghurlargha qarita ilip bériwatqan qirghinchiliqi siyasiti sewebidin amérika hökümiti 2020-yilidin buyan Uyghurlargha munasiwetlik bir qanche muhim qarar we qanunlarni maqullighanidi. Lékin, gordon changgha oxshash közetküchi, siyasiy mulahizichiler we bir qisim siyasetchiler mezkur qarar we qanunlarning amérika-xitay arisidiki türlük siyasiy we iqtisadiy sewebler tüpeylidin keskin ijra qilinmaywatqanliqini tekitlimekte.

Igilishimizche, amérika-xitay istratégiyelik riqabet pewqul'adde komitétining re'isi amérika awam palatasining ezasi maykgallagér yéqinda “Wal-strét zhurnili” gha qilghan sözide, “Xitay bilen bolghan tijarette kishiler pul tapti, emma gi'o-siyaset jehette weziyet amérika üchün téximu nacharlashti” dégen. Mayk gallagér ependi amérika dölet mejliside xitaydiki amérika shirketliri béyjingning “Derijidin tashqiri küch” bolush arzusini emelge ashurushqa yardem qiliwatidu dégen qarashni otturigha qoyup, amérika shirketlirini xitaydin chékindürüsh teklipini sun'ghan.

Amérika tramp hökümiti mezgilidiki sabiq amérika soda wekili robért i. Litizér amérikaning “Nyu-york waqti” gézitide xitay tehditi we charisi toghrisida maqale élan qilghan. Maqaliside amérikani xitaydin istratégiyelik ayrilishni ishqa ashurushqa chaqirghan. Robért litizér “Bu, ayrilishni derhal ijra qilish kérek dégenlik bolmisimu, emma uni peydinpey we teshkillik halda ishqa ashurushimiz kérek”, dégen. Uning qarishiche, xitay bilen bolghan herqandaq riqabetning iqtisadiy fronti we dölet bixeterlik frontidin ibaret ikki teripi bar bolup, ularni bir-biridin ayrip qarashqa bolmaydiken. U maqaliside mundaq dégen:

”biz iqtisadiy we herbiy jehette teyyarliq qilishimiz kérek, chünki herbiy krizistin saqlinishning eng yaxshi usuli iqtisadiy ewzellikimizni saqlap qélishmiz kérek. Xitayning shérik dölet emesliki, uning dunyagha hökümranliq qilishni közlewatqan düshmen reqib ikenliki bizge aydingliship boldi”.

U yene, amérika xitaygha taqabil turup, xitayni cheklimise xitayning dunyani kontrol qiliwélishi emelge ashidighanliqini tekitlep: “Eger xitay dunyaning xojisigha aylinip bolghanda amérika üchün uni kontrol qilish mumkin bolmay qalidu” dep körsetken.

Gordon changning otturigha qoyushiche, xitayni bek qiyin ehwalgha quyidighan iqtisadiy kozirni emelge ashurushta pulning xitaygha éqishini tosush bek muhim iken. Buning üchün xitay bazirigha we xitay sana'et dunyasigha meblegh sélishni cheklesh, yénik sana'et ishlepchiqirish bazilirini xitaydin ottura amérika rayonigha yötkesh kérek iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.