Xitay yéqin kelgüside dunyadiki yétekchi küch bolalamdu?

Muxbi'irimiz eziz
2022-03-22
Share
Xitay yéqin kelgüside dunyadiki yétekchi küch bolalamdu?
AP

Dunyadiki yétekchi küchler mesilisi insaniyet tarixida köp qétim otturigha chiqqan témilardin bolup, 17-esirde bir qisim siyasiy tehlilchiler “Ispaniye kéyinki esirdin bashlap dunyawiy yétekchi küch bolup bolup qalidu” dep qarighan. 19-Esirge kelgende yene bir qisim analizchilar “Büyük britaniye impériyesi az dégendimu kéyinki bir esirde dunyaning xojisi bolidu” dégen.  1950-Yillarda bolsa az dégendimu dunya ahalisining yérimi sowét ittipaqini kelgüside shundaq orunni igileydu, dep ishen'gen. Emma kéyinki tarix bu hökümlerning hemmisining emeliyetke uyghun bolmighanliqini toluq ispatlighan. 

21-Esirge kelgende xitayning dunya boyiche eng chong “Ishlepchiqirish zawuti” bolushigha egiship, bir qisim kishiler “Pat yéqinda xitay amérikadin halqip dunyadiki eng chong iqtisad sahibi bolup qalidu” dégen yekünni tekitleshke bashlighanliqi melum. Emma iqtisad we siyasiy sahediki bezi mutexessisler yéqindin buyan bu heqtiki hökümlerning emeliyetke uyghun emesliki heqqide öz pikirlirini otturigha qoymaqta. ABC Agéntliqining soda mesililiri boyiche közge körün'gen obzorchisi iyan wérréndér (Ian Verrender)ning bu heqtiki maqalisida bu mesililer ‍alahide orun alidu. 

Aptorning qarishiche, bu heqtiki bezi sanliq melumatlar we doklatlar xitayni 2030-yiligha barghanda dunyadiki eng chong iqtisad sahibigha aylinidu, dep xulase chiqarghan. Chünki xitayning nöwettiki milliy ishlepchiqirish omumiy qimmiti yiligha besh pirsenttin éship méngiwatqan bolup, 2050-yiligha barghanda, bu san dunyada yigane sewiyige yétidiken. Lékin aptor xitay érishiwatqan bu xil téz sür'etlik éshishning dawam qilishigha gumaniy pozitsiyede ikenlikini tekitleydu. Bolupmu ukra'ina urushi gherb bilen sherq otturisidiki hangni téximu zoraytiwatqanda, xitay duch kélidighan türlük xirislar bu “Shérin chüsh” ni tézla berbat qiliwétidiken.

Bu mesile heqqide söz bolghanda jorji tawn uniwérsitétining proféssori, “Atlantik kéngishi” qarmiqidiki istratégiye we bixeterlik ishliri merkizining diréktori masyu kroynig (Matthew Kroenig) özining bu mesilige undaq addiy qarimaydighanliqini alahide tekitlidi. Uning qarishiche, xitay bilen amérika otturisidiki munasiwet aliqachan buzulup bolghan bolup, nöwettiki dunyawiy kölem alghan ikki qutup otturisidiki qarshiliq amérika-xitay otturisidiki ilgiriki “Dostluq” ni barsa kelmes menzilge chörüp tashlighan. Bundaq ehwalda amérika  hökümitining rusiyege taqabil turush éhtiyaji üchün xitay bilen qaytidin yariship qélishi hemde xitayning buningdin paydilinip téximu küchlinip kétishi mumkin emes iken. 

U bu heqte mundaq deydu. “Méningche, amérika-xitay munasiwiti hazirqidinmu bekrek qarimu-qarshiliqqa muptila bolushi mumkin. Bu hal méningche az dégendimu kéyinki bir-ikki ewlat (rehberlik) üchün shundaq bolidu. Shunga men ikki terep otturisidiki munasiwet yéqin kelgüside hemkarliq sahesige qaytip kétidu, dep qarimaymen. Derweqe xitay özgerse, yeni uning ish-herkiti ongshalsa, bolupmu xelq'ara iqtisad sahesini aldash qilmishi tügise, Uyghurlarni qirghin qilishni toxtatsa, shuningdek öz qoshnilirigha herbiy tehdit sélishni tügetse shundaq bolushi mumkin. Emma hazir buning éhtimalliqi yoqning ornida. Shunga men amérika bilen xitay hazir yéngi ‛soghuq urush‚ qa kirip boldi, dep qaraymen. Ukra'inadiki weziyetke kelsek buning jawabi addiy: amérika we uning ittipaqdashliri rusiye we xitay tehditlirige taqabil turalaydighan bir yéngi istratégiyege muhtaj. Amérika üchün birsige taqabil turush éhtiyajini közde tutup yene biri bilen dost bolushning héchqandaq imkaniyiti qalmidi. Hazir ularning her ikkisi biz üchün tehdit. Shunga biz ‍ularning her ikkisini barawer bir terep qilishimiz lazim. 2010-Yillirini élip éytsaq shu waqitta héchkim téxi xitayni 2020-yiligha barghanda dunyawi yétekchi küch bolidu, dep qarimighan. Bu hal hazirmu shundaq. Amérika dunya milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining 23 pirsentini teshkil qilidu. Xitay bolsa bu jehette eng köp bolsa 16 pirsentke yetti. Yene kélip xitay hazir bu jehette bekla astilap qéliwatidu. Shi jinping hoquqni merkezge merkezleshtürüsh üchün xitayning iqtisadi qurulmisini bekla set buziwetti. Del mushu amil xitayning iqtisadiy tereqqiyatini astilitip qoyuwatidu. Shunga shexsen men xitayni iqtisadiy jehettin hergizmu amérikidin halqip ötüp dunyawi yétekchi küchke aylinalaydu, dep qarimaymen.” 

Proféssor masyuwning qarishiche, xitaydiki a'ile qurulmisi we nopus qurulmisida körülgen tarixiy özgirishler, bolupmu uning nechche on yillap dawam qilghan “Bir perzentlik bolush” tek pilanliq tughut siyasiti xitaydiki emgekchiler qoshunining kelgüsini berbat qiliwetken. Buning bilen xitaydiki emgek qoshunining yash chéki bekla chékinip ketken. Bolupmu 2050-yiligha barghanda xitayning emgek yéshidiki nopusi 220 milyon'gha chüshüp qalidighan bolup, bu hazirqi sewiyening beshtin birige toghra kélidiken. Yene kélip u waqitqa barghanda xitayda 65 yashtin ashqanlar omumiy nopusning töttin birini igileydiken. 

“Bumu xitaydiki yene bir chong mesile. Yene kélip bu diktaturluq asasidiki hakimiyetning herqachan ejellik we xata bolghan qararlarni alidighanliqining bir ispati. Shundaq bolghanliqi üchün ular mejburiy yosunda bir perzentlik tughut siyasitini yolgha qoydi. Mana emdi bolsa buninggha pushayman qiliwatidu. Bu némidin bisharet béridu, désingiz xitay hazir bay bolushtin ilgiriki waqittqa qarighanda bekla ‛qérip ketti‚. Ghayet zor sandiki yashan'ghan kishiler pénsiye yéshigha yetkenliktin emgekni qolgha élip ularni baqqudek emgek küchi kemchilliki hazir bekla ashkara namayen boluwatidu. Xitayning bash kötürüp chiqalmasliqida bumu bek chong rol oynaydu.” 

Xitayning bash kötürüshi heqqidiki nutuqlirida shi jinping köp qétim “Sherq kötüriliwatidu, gherb bolsa chöküwatidu” dégen sözni tekrarlighan. Emma ukra'ina urushi tüpeylidin amérika bilen uning ittipaqdashliri otturisidiki hemkarliq téximu kücheygen. Xitay bilen uning “Namrat” ittipaqdashliri bolsa proféssor masyuwning pikriche buningda téximu arqigha desseydiken.  

“Bu bir türlük ümidke tolghan arzu-arman, xalas. Méningche, rusiye we xitay ‛amérika bir ongda chüshse, uning ornini biz alsaq‚ dégenni xéli köp arzu qilghan. Emma ré'alliq undaq bolmidi. Amérika qoshma shitatliri 1960-yilidin bashlap izchil türde dunya milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining 20-25 pirsentini igilep kéliwatidu. Biz hazirmu buningda 23 pirsentni igilewatimiz. Ege buninggha amérika bilen ittipaqdash boluwatqan döletlerningkini qoshqanda bu san alliqachan 60 pirsenttin éship kétidu. Xitay bolsa 16-17 pirsentni igileshtin néri ötelmidi. Shunga xitayni bizge bu jehette yéqinmu kélelmidi, dések xatalashmaymiz. Eger biz démokratik ittipaqdashlirimiz bilen xuddi hazirqi ukra'ina urushida hemkarlashqandek zich hemkarlishidighan bolsaq, amérika we uning ittipaqdashliri az dégendimu kelgüsi yigirme-ottuz yilda dawamliq halda dunya tertiwini békitküchi asaslq küch bolup qéliwéridu. ” 

Proféssor masyuwning qarishiche, xitay kompartiyesi shi jinpingdin kéyin duch kélishi éniq bolghan mewhum weziyet hemde Uyghurlarning qirghinchiliqqa uchrishi tüpeylidin gherb dunyasi bilen xitay otturisida zoriyiwatqan hangmu xitayning kelgüside dunya tertipini békitküchi yétekchi küch bolalmasliqini békitken bir muhim amil hésaplinidiken. 

“Bu yerde birnechche xirislar mewjut. Buning eng chongi shi jinpingdin kéyinki ishlarning qandaq bolushidur. Bolupmu shi jinping ölse yaki texttin chüshse néme bolidighanliqi mesilining eng chongi. Chünki hakimmutleq hakimiyetler üchün hakimiyetning kéyinki ewlat rehberge ötküzüp bérilishi herqachan chataqning chongini peyda qilip kelgen ishlarning biri. Xewiringiz bar, bizning démokratiye asasidiki sistémimizda hakimiyet qanuniy shekiller bilen ötküzüp bérilidu. Emma xitayda déng shyawpingdin kéyinki rehberlerning hoquqni on yil tutup turushi bir sistémigha aylan'ghan. Emma shi jinpinggha kelgen bu tertip buzulup ketti. Shunga nawada shi jinping bir kéchide tuyuqsiz ölüp ketse, etisi néme ish bolushini héchkim bilmeydu: belkim uning birer heqemsayisi hoquqni qolgha alar, belkim hoquq talishish kürishi ewj alar, yaki bolmisa xitay yene bir qétim ichkiy urushqa giriptar bolup kompartiye halak bolar. Qisqisi, xitay kompartiyesining kelgüsidiki hökümranliqi duch kélidighan xirislarmu yétip ashqudek bar. Bu (qirghinchiliq mesilisi) kishilik hoquq we qanun arqiliq idare qilishni bash nishan qiliwatqan amérika qoshma shitatliri we démokratike ellerdiki hökümetlerning asasliq endishilirining biri. Shinjangda Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu ishlar heqiqetenmu bir zor tiragédiye. Shunga amérika we uning ittipaqdashliri bu mesilide deslepki qedem süpitide ashu qirghinchiliqqa jawabkar xitay emeldarlirigha jaza élan qilish tedbirini aldi. Shuningdek mejburiy emgek we paxta mehsulatlirigha chétishliq soda ishlirigha bir qatar cheklimilerni élan qildi. Emma méning qarishimche, bu yerdiki négizlik mesile shuki bu mahiyette ikki xil idi'ologiyening kürishi, hergizmu ikki zor küchning bir-birige robro bolup jeng qilishi emes. Mundaqche éytqanda bir démokratik gewdining kishilik hoquq dégenning némilikini bilmeydighan bir döletke qarshi söz qilishi. Shunga méningche bu xil riqabette amérika jezmen ghalip kélidu.” 

Melum bolushiche, xitayning qudret tépishi heqqidiki riwayetlerning otturigha chiqishigha egiship, buninggha tosqun bolghuchi köpligen amillarmu birining arqidin biri chuwulup chiqmaqta iken. Shu sewebtinmu xitayning yéqin kelgüside dunyawiy yétekchi küch bolush-bolalmasliqi heqqide köpligen muhakimiler otturigha chiqmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet