“Yéngidin asiyagha yüzlinish” toghrisidiki yighinda Uyghur mesilisi bilen xitayning kéngeymichilik siyasitimu otturigha qoyuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021.05.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Yéngidin asiyagha yüzlinish” toghrisidiki yighinda Uyghur mesilisi bilen xitayning kéngeymichilik siyasitimu otturigha qoyuldi “Yéngidin asiyagha yüzlinish” toghrisidiki tor yighinidin körünüsh. 2021-Yili may.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu 2019-yili 12-ayda chaqirilghan 11-nöwetlik bash elchiler yighinida türkiyening “Yéngidin asiyagha yüzlinish siyasiti” ning bashlan'ghanliqini jakarlighan idi. Bu yighin'gha rusye, iran we pelestinning enqerede turushluq elchilirimu qatnashqan bolup, mewlut chawush'oghlu yighinda türkiyening bundaq bir siyasetni yolgha qoyushtiki meqsitining asiyadiki döletler bilen bolghan tijariy, iqtisadiy we medeniyet jehettiki munasiwetlirini kücheytish ikenlikini tekitligen idi. Türkiye mezkur tashqiy siyasetni élan qilghandin kéyin, mutexessisler türkiyening xitay we rusye fédératsiyesige yéqinlishish siyasiti élip bériwatqanliqini, Uyghur qirghinchiliqigha qarita sükütte turiwélishiningmu del mushu sewebtin ikenlikini ilgiri sürmekte idi.

Bu rastinla shundaqmu? yighinda söz qilghan türkiye tashqiy ishlar ministirliqi “Yéngidin asiyagha yüzlinish” ishxanisining mudiri, diplomat kezban nilwana darama xanim türkiyening asiya döletliri bilen munasiwetni kücheytish siyasitining peqetla xitayni merkez qilghan halda élip bériliwatqan bir siyaset emeslikini, türkiyening barliq asiya döletliri bilen bolghan munasiwitini kücheytish meqsitide yolgha qoyghan bir siyaset ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: “Biz asiya döletliri bilen xitayni asas qilip turup munasiwet ornatmaymiz. Lékin sherqiy asiya döletliri muhim. Emma biz sherqiy-jenubiy asiya döletlirinimu öz ichige alghan barliq döletler bilen munasiwitimizni kücheytish siyasiti élip bériwatimiz.”

Bash elchi nirwana xanim türkiyening asiya döletliri bilen bolghan munasiwitide nurghun hel qilishqa tégishlik mesililerning barliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Bu rayonda nurghun mesililer mewjut. Bular mürekkep mesililer. Bu mesililer öz ara toqunush peyda qilish éhtimalimu bar. Türkiye bu mesililerde éghir-bésiq halda bu döletler bilen muzakire élip bériwatidu. Biz bu mesililerni xelq'ara qanun boyiche muzakire qilish arqiliq tinchliq bilen hel qilishni arzu qilimiz.”

Istanbuldiki aydin uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining proféssori qutay qaraja ependi yighinda qilghan doklatida Uyghur mesilisige 2009-yili türkiye bilen ottura asiya türkiy jumhuriyetliri birlikte qurghan “Türk kéngishi” ning köngül bolüshi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: “Türkiy jumhuriyetler otturisidiki toqunushlarni ‛türk kéngishi‚ hel qilishi kérek. Uyghur mesilisi xelq'aralashqan bir mesile. ‛türk kéngishi‚ xitayni Uyghur mesiliside ‛türk kéngishi‚ ge ishikini échishini telep qilsa bolidu. ‛türk kéngishi‚ Uyghur mesiliside xitaygha inkas qayturushi kérek, dep oylaymen.”

Istanbuldiki boghazichi uniwérsitéti asiya tetqiqat inistitutining mudiri doktor altay atli ependi türkiye-xitay munasiwitide türkiye hökümitining xitaydin téxnika we meblegh ekirishini kütiwatqanliqini, emeliyette xitaydin téxi tüzük meblegh kelmigenlikini, türkiyege chet eldin ekirgen mebleghning 74 pirsentini amérika bilen yawropa döletliridiki shirketler salghan meblegh ikenlikini, 4 pirsentini yaponiye salghan meblegh teshkil qilidighanliqini, xitay salghan mebleghning peqetla 1 pirsentini teshkil qilidighanliqini bayan qildi.

Türkiyening asiya döletlirige échilish siyasiti 1999-yili bashlan'ghan bolup, u waqitta peqetla xitaygha qaritilghan iken. Lékin 2019-yili barliq asiya döletliri bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasitini jakarlighan. Enqerediki Uyghur tetqiqat inistitutining mudiri doktor erkin ekrem ependi bu heqte melumat berdi.

Doktor erkin ekrem ependi türkiyening asiya döletliri bilen bolghan munasiwetni tereqqiy qildurushta nahayiti éniq Uyghur siyasiti bolushi kéreklikini bayan qildi.

26-Maydin 27-mayghiche tor arqiliq ötküzülgen “Yéngidin asiyagha yüzlinish siyasitide pursetler we qéyinchiliqlar” mawzuluq yighin'gha ishtirak qilghan amérikadiki shimaliy illiyonés uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining magistér oquchisi seda yazghan hajibulij xanim mundaq dédi: “Yighinda sherqiy türkistan mesilisi otturigha qoyuldi, xitayning kéngeymichilik siyasitimu otturigha qoyuldi. Xitayning kéngeymichilik siyasitining asiya döletliri üchün xewp élip kéliwatqanliqi otturigha qoyuldi. Yighinda sherqiy türkistan musapirlirining türkiyege köchüshliri toghrisidimu melumatlar anglandi. Menche, yaxshi bir yighin boldi.”

Mezkur yighinni enqere uniwérsitéti, istanbuldiki fatih sultan memet wexpisi uniwérsitéti we malaysiya tetqiqat merkizi ortaq orunlashturghan bolup, yighinda türkiyening asiya döletliri heqqide tetqiqat élip bériwatqan mutexessislirimu söz qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.