Хитай көчмән: "уйғур районидики бастуруш сиясити бир әвлад кишиләрни қурбанлиқ қилди"

Мухбиримиз меһрибан
2020-05-21
Share
sim-tosaq-lager.jpg Мәлум базарниң кириш-чиқиш еғизидин өтишиватқан уйғурлар вә сақчи қалпиқи. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

18-Май күни хәлқара күчүрүм тәшкилатиниң хитайчә тор бетидә чан нәййү тәхәллуслуқ бир хитайниң "мәңгү қайтқили болмайдиған юрт" намлиқ мақалиси елан қилинди.

Өзиниң уйғур районида туғулған хитай икәнликини билдүргән аптор өзигә охшаш хитайниң пәқәтла хитай өлкиридики алий мәктәпләрдә оқуш пурситидин пайдилинип, хитай өлкә-шәһәрлиридә қәп қелиш имканийитигә еришәләйдиғанлиқини, әмма уйғур райондин айрилған хитай көчмәнлириниңму уйғур районидики қаттиқ назарәт системисиниң контроллуқидин мустәсна әмәсликини билдүргән.

У өзиниң 3-әвлад кимлик алмаштуруш кәчмиши арқилиқ уйғур районидики хитайниң ички өлкә-шәһәрлиридин пәрқлиқ болған қаттиқ сиясәтләрни төвәндикидәк баян қилиду:

"мән шинҗаңда туғулгған бир хитай. Алий мәктәпни түгәткәндин кейин шинҗаңдин айрилған болсамму, әмма уруқ-туғқан достлиримни йоқлаш үчүн йилда бир икки қейтим қайтимән. Икки-үч йил илгири 3-әвлад кимлик алмаштуруш үчүн қайтқан идим. Шу қетим сақчиларниң мениңдин бийологийәлик учур елиш җәрянида көргән-билгәнлирим хатирәмдә өчмәс изларни қалдурди. 10 Бармақни бесип әвришкә елиш, көзниң мүңгүз пәрдисини сүрәткә елиш, бармақни тешип д н а қан әвришкисини елиш қатарлиқ пәқәт фантазийәлик һекайилардила тәсвирлинидиған бу көрүнүшләр мениңму һаятимда йүз бәрди. Мениң хатирәмдә қалғини пәқәтла сақчиларниң күлкилири астида елип берилған 3-әвлад кимлик алмаштуруш тәкшүрүши җәрянидики қорқунчлуқ туйғу иди. Әмма шинҗаңда яшаватқанлар үчүн бу уларниң даимлиқ һаятиға айлинип болған иди."

Мақалигә йәнә тез сизма рәсимләр кириштүрүлгән болуп, уларда хитай һөкүмитиниң уйғур районидики дука-магизинларда сомка ахтуруши, йол тосуп уйғурларниң телефон учурлирини тәкшүрүши, сақчиларниң бронивик машинилар арқилиқ коча чарлиши, түрмиләргә охшаш сим тосақлар билән қоршалған мәктәпләр қатарлиқ қатму-қат назарәт вә тәқибләш тәдбирлири образлиқ әкс-әттүрүлгән.

Канададики хитай паалийәтчилиридин хәлқара қәләмкәшкәр җәмийити канада шөбисиниң муавин рәиси шең шө ханим зияритимизни қобул қилип, өзиниң мәзкур мақалини оқуғанлиқини билдүрди. У мәзкур хитайниң язмисида хитай һөкүмитиниң уйғур районидики қаттиқ бастуруш сиясити вә униң ич йүзи йорутулғанлиқини тәкитлиди.

Чан нәййү тәхәллусидики хитай көчмән язмисида йәнә хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан бу хил қатму-қат назарәт вә тәқибләш сияситиниң йәрлик уйғурлар билән хитайлар оттурисидики арилиқни йирақлаштурғанлиқини, бу әһвалниң районда мәнпәәт көрүватқан хитай көчмәнлиридиму әнсизлик пәйда қиливатқанлиқини оттуриға қойған.

У язмисида мунндақ дәп язиду: "мән аиләмдикиләр билән достлиримға бу хил қаттиқ назарәт системисиға болған наразилиқимни ипадилисәм, улар амалсизлиқини билдүрүшүп: ‹бу дегән шинҗаң' дәп хорсинди. Әмма мән районда адәткә айлинип болған бу хил қаттиқ назарәт вә тәқибләшкә бәрдашлиқ берәлмәйтим. Шинҗаңдин йеңи айрилған чағларда ‹шинҗаң' аталғусиниң ичкири хитай өлкилиридә ‹чәтләштүрүлгән' вә ‹қалақ' бир районни ипадиләйдиғанлиқиға шаһит болдум. Бу нам сизгә һәр вақит аваричилик вә тосалғуларни елип келәтти. Лекин шинҗаңда хитайлар алаһидә имтиязға игә топлуқ һесаблинатти. Аз санлиқ милләт дәп қаралған уйғурларниң һаятини билмисәмму, әмма улар учриған тәңсиз муамилини биләттим. Достумниң билдүрүшичә, (2017-йилдики) 19-қурултайдин кейин уларниң идарисидики уйғурларниң көпинчиси туюқсиз йоқап кетипту. Дәсләп уларниң нәгә кәткәнликини һечким билмәйдикән. Кейин уларниң һәр хил баһаниларда тутқун қилинғанлиқини билипту."

У йәнә бу хил қаттиқ сиясий тәдбирләрниң райондики уйғурларниң хитай һөкүмитигә болған наразилиқини күчәйтипла қалмастин, бәлки йәнә уйғурларниң нәзиридә хитай һөкүмитиниң мәнпәәтдарлири дәп қариливатқан бир әвлад хитай көчмәнлириниңму мәнпәәтини қурбан қилғанлиқини илгири сүргән.

У язмисида мундақ дәп язиду: "мән шуни һес қилдимки, мана бу хил кәмситиш сиясити астидики җәмийәттә икки милләткә қаритилған пәрқлиқ муамилә аримиздики тәңсизликни пәйда қилған. Мәлум мәнидин ейтқанда, мән мәнпәәтдар милләттин болсамму, әмма тәбиий һалда бу җайдики кәмситиш сияситиниң тәсиригә учридим. Башланғуч мәктипимни зиярәт қилип барғинимда там әтрапиға тартилған сим тосақлар бу йәрниң мәктәп әмәс, бәлки түрмигә охшашйдиғанлиқини һес қилдуратти. Бу мәнзирини көргинимдә интайин азабландим. Әҗәба бу җайда оқуватқан оқуғучилар бу хил сим тосуқларға көнүп кәттиму? улар оқуш пүттүргәндә яки чоң болғанда әркинликидин мәһрум қалғинини һес қилмамду? пойизда йолуққан бир хитай кадир наһайити сәмимий һалда: ‹һазир районда йүргүзүлүватқан бу хил қаттиқ тәдбирләр бу бир әвлад кишилирини қурбанлиқ қилди, ' деди. Униң нәзиридики бу бир әвлад әлвәттә аз санлиқ милләтләрни вә биз хитайларниму өз ичигә алиду, бу нуқтидин алғанда, һәммимиз тәқдирдашмиз."

Шең шө ханим уйғур районида яшиған хитайларниң ағзидин бундақ бир гәпниң чиқишини илгириләш дәп қарайдиғанлиқини билдүрүп, техиму көп хитайларниң һәққанийәт мәйданида туруши керәкликини билдүрди. У мундақ деди: "мән изчил һалда хәлқара йиғинларда көп қетим хитай һөкүмитиниң райондики сахта тинчлиқиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясити бәдилигә яритилғанлиқини тәкитләп кәлдим. Мән райондики уйғур вә башқа йәрлик хәлқләргә қаритилған қаттиқ бастуруш тәдбирлирини миссал қилип көрситип, бу қаришимни оттуриға қоюп келиватимән. Һазир хитай һөкүмитиниң бу сиясити ашқун һаләткә йәтти. Бу җайда яшаватқан һәммә адәм әркинликидин айрилған бир еғир вәзийәт шәкилләнди. Хитайларму буниң ичидә. Шуңа уларниң бу зораван һакимийәткә болған позитсийәсини ениқ билдүридиған вақит кәлди дәп қараймән. Йәни улар өз-өзидин: ‹сән бу хил зораван һакимийәтни давамлиқ қолламсән яки бу зораван һакимийәтниң уйғурларни бастурушиға қарши турамсән?' дәп сориши керәк. Әмәлийәттә бир зораван һакимийәт мәлум топлуққа қарита бастуруш елип барғанда башқилар қол қоштуруп қарап турмаслиқи керәк. Йәни сән я бу һакимийәткә янтаяқ болушни таллишиң яки бу һакимийәткә қарши мәйданда туруп бастурулуватқанлар үчүн күрәш қилишиң керәк."

Юқириқи аваз улинишидин программиниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт