Analizchilar: xitay köchmenlirige Uyghurlarning bagh-waran térilghu yerlirining bérilishi talan-taraj siyasitidur

Muxbirimiz méhriban
2020-11-25
Share
xoten-yangaq-eng-kona-derixi.jpg Xotendiki 1400 yilgha yéqin tarixqa ige yangaq derixi. 2011-Yili awghust.
RFA

2017-Yildin buyan xitayning hökümet taratquliri we ündidar, tik-tok qatarliq ijtima'iy alaqe munberliride, nopusi we kimlikini Uyghur rayonigha yötkeshni xalaydighan xitaylarning heqsiz turalghu öy, térilghu yer, méwilik bagh we qoshumche yardem pulidin behrimen bolidighanliqi heqqide mexsus teshwiqat xewerliri köpeygen.

Teshwiqat meqsitide élan qiliniwatqan bu xildiki xewer we yéqinda ashkarilan'ghan birqanche sin filimlirida Uyghurche kiyin'gen xitaylarning yéngidin ige bolghan baghlarning yangaq, chilan, alma qatarliq mehsulatlirini danglap sétiwatqanliqi, yashan'ghan Uyghur déhqanlirining bolsa ulargha yallinip ishlewatqan körünüshliri eks etken.

Mezkur sin filimlirining biride Uyghurche doppa we Uyghurche könglek kiygen bir xitay erning özige qaghiliqtiki melum bir yangaqliqning yéqinda teqsim qilin'ghanliqini bildürgendin kéyin, qaghiliqning Uyghurlar "Qeghez yangaq" dep ataydighan alahide mehsulati bolghan népiz postluq yangaqning alahidiliki we ozuqluq qimmitini danglap, xitay ölkiliridin sodiger chaqiriwatqanliqi eks etken.

Uyghur diyarining jenubidiki melum chilanzarliqni höddige alghanliqini bildürgen xitay ayal bolsa, özining béghidiki yerlik chilan bilen xitayning talla bazarliridiki chilanni sélishturup, Uyghur diyarining jenubidiki qumluq rayonlarda ösidighan yerlik chilanlarning, tatliq-chürük ikenlikini, özining bu baghni höddige alghan ikki yildin buyan xéridarlirining barghanche köpiyip, béyighanliqini bayan qilghan. (Awz)

Mezkur sin filimida yene bu xitay ayalning béghida ishlewatqan yashan'ghan bir jüp Uyghur boway-momayningmu séymasi bar bolup, xitay ayal filimda ularning yerliktiki namrat déhqanlar ikenlikini alahide eskertken. U özining ularni béghida ishlitish arqiliq bu béqimsiz qalghan yashan'ghan Uyghurlargha pul tépish imkaniyiti bergenlikidin maxtan'ghan.

Bu xildiki sin filimlirida yene Uyghur rayonidiki almiliq baghlar, neshpützarliqlar, kéwezliklerge ige bolghanliqini bildürgen xitay köchmenlirining yene bikarliq öy, térilghu yer, méwilik bagh bérish siyasetliridinmu behrimen bolghanliqi, ularning Uyghur rayonida érishken menpe'etliridin minnetdar ikenliki alahide ipadilen'gen.

Halbuki, 2017-yili Uyghur rayonida bashlan'ghan "Qayta terbiyelesh" namidiki tutqun qilishlarda lagérlargha qamalghanlarning zor köp qismini Uyghur déhqanliri teshkil qilghan. Xitay taratqulirida 2019-yildin kéyin atalmish "Kespiy terbiyelesh merkezlirini tügetti" dep xewer bérilgen Uyghur déhqanlirining ishqa orunlashturush namida xitay ölkiliridiki zawutlargha erzan emgek küchi qilip yötkiliwatqanliqi, hetta lagér ichidiki zawutlarda mejburiy emgekke sélin'ghanliqi ashkarilan'ghanidi.

Dunya Uyghur qurultiyining xitay ishliri mudiri, amérikadiki siyasiy weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümitining nöwette Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan siyasiy we iqtisadiy basturushini "Qirghinchiliq we talan-taraj siyasiti" dep sherhleshke bolidiken.

Ilshat hesen ependi, Uyghurlar pütkül millet boyiche qirghinchiliq we talan-taraj qilish siyasitining ziyankeshlikige uchrawatqanliqini tekitlep, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan siyasetning 2-dunya urushi mezgilidiki yehudiylar, we sabiq sowét ittipaqi dewridiki tatar, chéchen we bashqa milletler uchrighan "Gulag" namidiki emgek lagérlirigha qamilip, turalghu öyliri, bayliqliri talan-taraj qilin'ghan qirghinchiliqning tekrari ikenlikini bildürdi.

Amérikadiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim ziyaritimizni qobul qilip, özlirining yéqinda mexsus mushu xildiki talan-taraj qilin'ghan Uyghur sodigerliri we Uyghur déhqanlirining yer-zéminliri, bagh-waranlirining tartiwélinip, xitay köchmenlirige teqsim qilinish mesilisi heqqide mexsus doklat teyyarlawatqanliqini bildürdi.

U, lagérlargha qamalghan zor köpchilik Uyghurning déhqanlarni teshkil qilidighanliqini bildürüp, lagérgha qamalghan Uyghur déhqanlirining eslidiki öy-makanlirining "Kepe öylerni retlesh" namida chéqiwétilgenliki we ularning köchüriwétilgenlikini tekitlidi.

Zubeyre xanim yene déhqanlarning yerliri "Qayta teqsim qilish" namida yighiwélinip, xitay köchmenlirige teqsim qilinishining uzundin buyan dawamliship kéliwatqan siyaset ikenlikini bildürdi.

Zubeyre xanim nöwette chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we kishilik hoquq teshkilatlirining doklat-bayanatlirida gherb démokratik dölet hökümetliridin xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bu xil radikal basturush siyasitini étnik qirghinchiliq we talan-taraj siyasiti dep atash telep qiliniwatqanliqini körsetti. Uning bildürüshiche, mezkur teshkilatlar

Herqaysi dölet hökümetlirining bu xil jinayetlerni ötküzüwatqan xitay hökümiti we uning emeldarlirigha qarita jaza tedbirliri qollinishini telep qiliwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet