Хитай көчмәнлирини уйғур дияриға җәлп қилиш тәшвиқатлиридики сиясий ғәрәз вә сәвәбләр

Вашингтондин мухбиримиз меһрибан тәйярлиди
2024.03.17
uyghur-elige-kochmen-paxta-terish.jpg Хитай пуқралириниң хитай өлкисидин түркүмләп уйғур елиға пахта териш үчүн кетиватқан көрүнүши. 2013-Йили 1-сентәбир, шүчаң.
EyePress News

Йеқинқи бирқанчә йилдин буян хитай һөкүмитиниң тәшәббуси вә өз ихтиярлиқи билән уйғур дияриға йәрлишиватқан хитай көчмәнлири барғанчә көпәймәктә. Улар тәрипидин тарқитилған видийоларда, 2017-йилдин кейин уйғур дияриға йеңидин йәрләшкән хитай көчмәнлириниң, районда түрлүк имтияз вә етибар сиясәтлиридин бәһримән болуватқанлиқи тәшвиқ қилинмақта.

2017-Йилдин 2022-йилғичә елан қилинған бу тәшвиқат видийолирида, районда йәрләшкән хитай көчмәнлириниң мәлум миқдарда терилғу йәр, мевилик бағ, һәқсиз туралғу вә орунлаштуруш һәққи қатарлиқ имтияз вә етибар бериш сиясәтлиридин бәһримән болидиғанлиқи көрситилгән.

Һалбуки 2023-йилдин кейин тарқитилған видийоларда, хитайда 3 йил давам қилған “корона вируси” қамали сәвәблик, ичкири өлкиләрниң иқтисади начарлишип, вәйран болған хитай тиҗарәтчилири вә қурулуш ишчилириниң пурсәт издәп уйғур райониға йәрлишиватқанлиқи асасий тема қилинған.

2023-Йилидин башлап ақсудики тарим нефитликидә нефит бурғилаш ишчиси болуп ишләватқан бир хитайниң чиқарған видийосиға қариғанда, у 3 йиллиқ юқум қамалидин кейин, ички өлкиләрдә иқтисад начарлиғанлиқи үчүн, иш издәп уйғур дияриға кәлгәникән. Униңға охшаш хитайлар наһайити көп икән.

У сөзидә, хитай көчмәнлириниң уйғур дияридики тапавитиниң яхшилиқини билдүрүп, өзигә охшаш нефитликтә ишләйдиғанларниң айда 6000 йүәндин 9000 йүәнгичә тапидиғанлиқини, техник ишчиларниң 10 миңдин юқири мааш алидиғанлиқини билдүргән.

Ундин башқа, хитай һөкүмәт таратқулиридиму уйғур аптоном райони вә биңтүәнгә хитай өлкилиридики университет оқуғучилири вә йеза әмгәк күчлиридин давамлиқ адәм қобул қилидиғанлиқи һәққидә хәвәр вә еланлар берилмәктә.

Игилишимизчә, хитай һөкүмитиниң тәшвиқати билән уйғур дияриға вә биңтүәнгә йәрлишиватқан хитай көчмәнлириниң зор көп қисми гәнсу, сичүән, хенән қатарлиқ өлкиләрдин кәлгәникән. Гәнсу өлкилик һөкүмәт торидики хәвәрләргә қариғанда, 2018-йилдин буян гәнсудики намрат деһқанларни көчүрүп хизмәткә орунлаштуруш пиланида, уларниң көп қисми уйғур дияри вә биңтүәнгә көчүрүп келингән. Гәнсу һөкүмәт ториниң бу йил 1-айда елан қилған 2024-йиллиқ деһқанларни йөткәп ишқа орунлаштуруш пиланидиму, шинҗаң уйғур аптоном райониниң асаслиқ нишан икәнлики тилға елинған.

Хитай вәзийити анализчилиридин, америкидики хитай иқтисадий тәтқиқатчиси җең шүгуаң әпәндиниң қаришичә, бу хил тәшвиқатларниң мәқсити, техиму көп хитай көчмәнлирини уйғур дияриға җәлп қилиш болуп, әмәлийәттә бу ши җинпиңниң “шинҗаң истратегийәси” ни, “җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңини күчәйтиш” ни нишан қилған икән.

Җең шигуаң мундақ деди: “тәшвиқат нуқтисидин алғанда, бу ши җинпиңниң ‛җуңхуа милләтлири ортақ гәвдиси еңи‚ ни әмәлгә ашуруш үчүн болуп, буниңда хитай нопусини көпәйтиш нишан қилинған. Шуңа буни ‛хитайлаштуруш сиясити‚ дәп чүшәнсәк болиду. ”

Җең шүгуаң әпәнди бундақ тәшвиқатларниң күчийишигә йәнә, йеқинқи йилларда хитай иқтисадидики зор чекинишниң сәвәб болуватқанлиқини билдүрүп мундақ деди: “хитай һазир өзиниң енергийә, материял вә башқа мәһсулатлирини експорт қилидиған сода йолини ечишта, шинҗаңни мәркәз қилиш арқилиқ ғәрбниң дәрвазисини ачмақчи. Йәни оттура асия җумһурийәтлири, иран-русийәни линийә қилған иқтисад чәмбирини қуруп чиқмақчи. Иран вә русийә америка ембарго қойған дөләтләр болғачқа, бу линийә хитай үчүн техиму бихәтәр. Бу нуқтидин алғанда шинҗаң униң көп дөләтләр билән һәмкарлишидиған нуқтиси һесаблиниду. Шинҗаңда хитай көчмәнлири давамлиқ көпәйсә, бу җайда қурулуватқан хитай ширкәтлириниң еһтияҗини қамдайду. Шуңа бу районға хитай көчмәнлирини җәлп қилиш тәшвиқати күчийиватиду” .

Җең шүгуаң әпәндиниң билдүрүшичә, 3 йиллиқ юқум қамалида хитайниң шәрқий өлкилиридики иқтисадниң начарлишишиму, уйғур дияриға берип җан бақидиған хитай көчмәнлириниң барғанчә көпийишигә сәвәб болған.

 Америкидики уйғур сиясий паалийәтчилиридин илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанға техиму көп хитай көчмәнлирини җәлп қилишидики ахирқи мәқсити, бу районни хитайлаштурушни тезлитиш вә ахирқи һесабта уни хитай дөлитиниң айрилмас бир қисмиға айландуруш икән.

Илшат һәсән әпәнди йәнә хитай көчмәнлири йоллиған тәшвиқат видийолири һәққидә тохтилип, “бу көчмәнләр мәйли қандақ баһаниләр билән уйғур дияриға маканлашсун, уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан хитай һөкүмитигә янтаяқ болуш ролини ойнайду” деди.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.