Хитай немә үчүн уйғурларни кувәйттә муқам ейтқузуп уссулға салиду?

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.05.31
kuweyt-uyghur-ussul Кувәйттики хитай мәдәнийәт мәркизиниң орунлаштурушида, 27-май дүшәнбә кувәйттә өткүзүлгән хитай мәдәнийәт алмаштуруш күни паалийити көрүнүши. 2024-Йили 27-май, кувәйт
kw.china-embassy.gov.cn

Хитайниң уйғурлар үстидики ирқи қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлири ашкарилинип, хәлқарада болупму ғәрб демократик әллириниң күчлүк тәнқидигә учрашқа башлиған йеқинқи бир қанчә йилда, уйғур ирқи қирғинчилиқини инкар қилиш, уйғур вә башқа мусулманларға қаратқан диний сияситини пәрдазлап көрситиш хитай һөкүмитиниң ислам дөләтлири вә оттура шәрққә қаратқан дипломатийәсидики асаслиқ нуқтиларниң биригә айланди.

Хитайниң ташқи дунядики “шинҗаң тәшвиқати” та актип рол ойнаватқан, йәр шари телевизийәси (CGTN) ниң 28-май хәвиригә қариғанда, хитай һөкүмити, кувәйттики хитай мәдәнийәт мәркизиниң орунлаштурушида, 27-май дүшәнбә кувәйттә хитай мәдәнийәт алмаштуруш күни паалийити өткүзгән.

CGTN Ниң хәвиридә тәкитлинишичә, кувәйттә турушлуқ хитай баш әлчисиниң аяли мяв хәййән, кувәйттики хитай мәдәнийәт мәркизиниң мудири шя җйәнфең қатарлиқлар баш болған бу паалийәттә, икки хәлқ оттурисидики мәдәнийәт алмаштуруш вә өзара чүшинишни күчәйтишниң муһимлиқини тәкитләнгән. Бу паалийәткә кувәйттики дипломатлар, һәр саһәдики муһим шәхсләр вә амма қатнашқан. Паалийәткә қатнашқан кувәйт иштиракчилири йәнә йәлпүгүч ясаш, хитай кийимлири кийиш, һөснхәт йезиш, қәғәз кесиш қатарлиқ хитай мәдәнийити вә өрп-адәтлиридин әвришкә елиш қатарлиқ паалийәтлири елип барған.

Хитай даирилири йәнә 5-айниң 28-күни, 60 кишилик шинҗаң мәдәнийәт-сәнәт вәкилләр өмики тәшкилләп кувәйттә “шинҗаң яхши җай” дегән тема астида чоң типтики нахша усул номурлирини көрситишни вә “шинҗаң образи” фотограф көргәзмисини башлиған. Шундақла йәнә “шәкилсиз мәдәнийәт мисралири шинҗаң” баш темисида мәдәнийәт вә иҗадий совғат көргәзмиси қатарлиқ башқа паалийәтләрму өткүзүлидикән. Уйғур муқам артислириму бу қетимқи паалийәттин орун алған.

Хитайниң кувәйт әлчиханиси торида тарқатқан учурларға қариғанда, кувәйттә давамлишиватқан пүтүн паалийәт җәрянида хитай даирилири “әгәр сиз шинҗаңни зиярәт қилмисиңиз, хитайниң қанчилик чоңлуқини билмәйсиз, әгәр сиз шинҗаңни зиярәт қилмисиңиз, хитайниң гүзәлликини билмәйсиз” дәп башланған кәң көләмлик “шинҗаң яхши җай” тәшвиқати җәрянида, уйғур райониниң илгири қәдимки йипәк йолидики муһим түгүн, хитай мәдәнийитиниң ғәрбкә ечиветидиған дәрвазиси, шәрқ вә ғәрб мәдәнийитини алмаштуруш вә тарқитиштики муһим җай болғанлиқини тәшвиқ қилған.

Буларда йәнә: “бу йәрдики кишиләр муқим вә иттипақ, һәр қайси милләтләрниң сани 25 милйондин ашиду, мәйли уларниң нопуси, тарихиниң узунлуқи, тәрәққият сәвийәси яки өрп-адәтлириниң охшимаслиқиға қаримай, барлиқ милләтләрниң баравәр орни бар, һәр милләт кишилири биллә, йеңи дәврдә миллий иттипақлиқниң гүзәл мәнзирисини барлиққа кәлтүрди.” дегәнләр тәшвиқат нуқтиси қилинған.

Хитайниң хәвәрлиридә, кишини мәптун қиларлиқ бу оюнларниң кувәйт дипломатлири вә аммисиға хитай мәдәнийитиниң җәлпкарлиқини һес қилдурғанлиқи тәшвиқ қилинған.

Уйғур дияридики уйғур вә башқа мусулман милләтләргә ирқи қирғинчилиқ вә диний бастуруш сиясәтлирини давам қиливатқан хитай һөкүмитиниң пәләстин-исраилийә уруши башланғандин буян бомбардиманға учриған ғәззәдики мусулманларниң вәзийитигә һесдашлиқ билдүрүш арқилиқ, худди инсанпәрвәрлик һимайичисидәк оттуриға чиққаниди.

Ундақта хитай қандақ арқа көрүнүш билән кувәйткә уйғур сәнәткарлирини елип келип, уйғур муқамлирини орундитип, уйғурларниң музика вә уссул мәдәнийитини көрсәтти? немә үчүн “шинҗаң яхши җай” тәшвиқати елип бариду?

Шуни әскә елиш мумкинки, 2019-йили 1-январ кувәйт парламентиниң муавин рәиси усамә шаһин кувәйт парламентида уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилисини тилға алғаниди. Усамә шаһин парламентта қилған сөзидә, хотән қарақашниң зава йезисида соғуқта тоңлап өлгән уйғур нарәсидиниң рәсимини һәмдә җаза лагерлириға аит рәсимләрни көрситип туруп, уйғурларниң еғир күлпәтлирини, хитайниң җаза лагерлиридики инсанийәткә қарши җинайәтләрни тилға алғаниди. Бу, мусулман әллиридин уйғурлар үчүн чиққан тунҗи аваз болуп қалғаниди.

Әйни вақитта усамә шаһин парламенттики сөзидә, б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң рәсмий доклатиға асасән шәрқий түркистанда 1 милйондин артуқ уйғур мусулманлириниң җаза лагерлириға қамилип зулумға учраватқанлиқини, хәлқара җәмийәтниң, болупму ислам дунясиниң буниңға қарита йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлмәйватқанлиқини тәкитлигән.

Арқидин шу йилниң ахири кувәйт парламентиниң 27 нәпәр әзаси кувәйт һөкүмитини хитайдики уйғур мусулманлири вә һиндистандики мусулманларниң әһвалиға көңүл бөлүшкә чақирип имзалиқ баянат елан қилғаниди.

Хитайниң уйғур диярида җаза лагерлирини қуруп, милйонлиған уйғур вә башқа мусулманларни бигунаһ һалда солиғанлиқиға қарши кувәйтниң инкаси, ислам әллиридә барлиққа кәлгән тунҗи иҗабий бир илгириләш болғаниди.

Һалбуки шундин буян, хитай кувәйт вә башқа оттура шәрқ әллири билән болған һәр хил мунасивәтлиридә, уйғур вә башқа мусулманларға қаратқан бастуруш сиясәтлирини пәрдазлап көрситиш вә уйғур ирқи қирғинчилиқини инкар қелишни мәқсәт қилған тәшвиқатлирини һәссиләп күчәйткән. Лекин шуниңдин кейин кувәйт кейинки вақитларда, худди башқа мусулман дөләтлиригә охшаш уйғур ирқи қирғинчилиқини рәсмий йосунда тилға елип бақмиди.

Лондондики уйғур музика вә мәдәнийәт тәтқиқатчиси доктор рачел харс (Rachel Harris) хәлқараниң диққити ғәззәдә давамлишиватқан уруш киризиси вә мусулманларниң ечинишлиқ вәзийитигә мәркәзләшкән шундақла уйғурлар мәсилиси асасий күнтәртиптин чүшүп қеливатқандәк бир вәзийәт шәкилләнгән һазирқидәк бир мәзгилдә, хитайниң уйғурлар үчүн аваз чиқарған мусулман дөлити болған кувәйттә, хитай мәдәнийәт байрими өткүзүши, униңға алаһидә уйғур муқам вә нахша уссул артислирини өмәк қилип апирип тәшвиқат елип беришниң мәқсити һәққидә тохтилип мундақ деди:

“америка исраилийәни қоллаватқан бир вақитта, әксичә хитайниң болса мусулман дөләтлири билән бир мәйданда икәнликини ипадиләп һәрикәт қоллинидиғанлиқи бизни һәйран қалдурмисиму, хитайниң өзи вәйран қилип йоқитиватқан уйғур мәдәнийитиниң бир парчиси болған уйғур муқамлирини ислам дөләтлиридики бу хил дипломатийә тактикиси қилип ишлитиши һәқиқәтәнму диққәт қозғашқа тегишлик мәсилә. Уйғурларниң вәзийитиниң ислам дөләтлиридә бундақ тезла унтулуп кетилиши ечинарлиқ вә әпсуслинарлиқ бир әһвал. Болупму оттура шәрқ вә мусулман әллири уйғурларни, өзиниң хитайға қаратқан сияситидә күн тәртиптә тутуп туруши керәк иди.”

Игилишимизчә, кувәйттики хитай мәдәнийәт мәркизи 2023-йили 9-айда ечилған. Бу деңиз қолтуқи һәмкарлиқ кеңиши (GCC) дөләтлири ичидә хитай үчүн тунҗи болуп, хитай билән кувәйтниң достлуқи вә һәмкарлиқини илгири сүрүшни мәқсәт қилип қурулғаникән.

Кувәйт тунҗи болуп хитай хәлқ җумһурийити билән дипломатик мунасивәт орнатқан, оттура шәрқтики тунҗи болуп хитай билән “бир бәлбағ бир йол” һәмкарлиқ һөҗҗити имзалиған дөләт.

Кейинки 5 йилда, хитай-кувәйт мунасивити күчәйтилгән. Хитайниң кувәйт билән мунасивитиниң техиму тәрәққий қилишини қолға кәлтүрүштә актип һәрикәт қиливатқанлиқи мәлум.

Кувәйт парламентниң 27 нәпәр әзаси, 2019-йили 12-айда кувәйт һөкүмитини хитайдики уйғур мусулманлири вә һиндистандики мусулманларниң әһвалиға көңүл бөлүшкә чақирип имзалиқ баянат елан қилишниң алдида кувәйт парламент әзаси, хәлқара инсан һәқлири вә әркинлик тәшкилатиниң башқурғучиси вәлид әттаб табаий әпәнди билән мәҗди салим әпәнди, шу йили 1-ноябир истанбулға җайлашқан шәрқий түркистан өлималар бирликини зиярәт қилғаниди.

Хәлқара шәрқий түркистан тәшкилатлири бирлики рәиси һидайәтулла оғузхан, шәрқий түркистан өлималар бирликиниң рәһбәр һәмдә вәкиллири билән бирликтә, зиярәткә кәлгән кувәйт парламент әзалирини күтүвалған вә улар билән хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә уйғурларниң еғир вәзийитини тонуштурғаниди.

Уйғур тәшкилатлири кувәйтни өз ичигә алған ислам дөләтлири һөкүмәтлири вә аммиви тәшкилатлири билән һәмкарлиқ паалийәтлирини елип берип, уйғурлар мәсилисини бу дөләтләрниң сиясий күнтәртипкә елип киришкә тиришчанлиқ көрситип келиватқанлиқи мәлум. Лекин һазирғичә бирму ислам дөлити, җүмлидин әрәб дөлити уйғур ирқий қирғинчилиқини тонумиди, шуниңдәк улар хитай һөкүмити билән һәмкарлиқни техиму күчәйтип кәлди. Бу һәмкарлиқта улар хитайниң йүргүзүватқан сияситини қоллиди.

Һидайәтулла оғузхан 2022-йили апрелда шәрқий түркистан өлималар бирликиниң вәкиллири болуп төт кишидин тәркиб тапқан уйғур һәйити кувәйтни зиярәт қилған. Кувәйт парламентиниң әзалири шундақла кувәйттики муһим өлима вә шәхсләр билән учришип уйғур мәсилисини аңлатқаниди.

Зияритимизни қобул қилған һидайәтулла оғузхан, хитайниң кувәйттә тәшкиллигән бу мәдәнийәт күни паалийитигә уйғур сәнәткарлирини қатнаштуруп, “шинҗаң яхши җай”, “уйғурлар бәхтияр яшаватиду” дегән өзини ақлаш тактикиси қолланғанлиқини билдүрди.

2022-Йили 12-айниң 9-күни ечилған тунҗи нөвәтлик хитай-деңиз қолтуқи әрәб дөләтлири һәмкарлиқ комитетиниң башлиқлири йиғинида, хитай рәиси ши җинпиң тәкитләп “хитай кувәйтниң дөлитиниң игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкини қоғдашни қоллайду, һәмдә кувәйт билән һәмкарлишип, башқа дөләтләрниң ички ишлириға арилашмаслиқ пиринсипида чиң туруп, тәрәққий қиливатқан дөләтләр үчүн интайин муһим болған “алтун қаидә” дегәниди.

Кувәйтниң “бир бәлбағ бир йол” һәмкарлиқиға актип қатнишиватқанлиқи мәлум, һәмдә кувәйтниң хитай билән мәбләғ селиш, енергийә, ул әслиһә, рәқәмлик иқтисад, муһит башқуруш қатарлиқ саһәләрдики һәмкарлиқни күчәйтипла қалмай, рәқәмлик иқтисад, қанун иҗра қилиш бихәтәрлик вә террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқини чоңқурлаштуруш, мәдәнийәт алмаштурушни өзлүксиз кеңәйтиш елип елип бериватқанлиқи мәлум.

Америкада яшаватқан туңган анализчи маҗү әпәнди радийомизниң зияритини қобул қилип өзиниң бу һәқтики анализини оттуриға қоюп мундақ деди:

“билгинимиздәк, кувәйт парламенти илгири хитайниң ирқи қирғинчилиқини оттур шәрқ дөләтлири ичидә тунҗи оттуриға қойған дөләт, шуниңдин биз кувәйтниң оттура шәрқтики дөләтләр ичидә бир қәдәр демократик икәнликини көрәләймиз. Шундақла бу, уйғурларға үмид беғишлиғаниди. Һалбуки йеқинқи мәзгилләрдә хитай һөкүмитиниң кувәйт билән һәр саһәдики һәмкарлиқини күчәйткәнликини көрүватимиз, хитайниң мундақ паалийәтлиридә уйғур сәнитини елип чиқишидин, униң уйғур мәдәнийитини хитайниң мәдәнийитиниң бир қисми қилип көрсәткәнликила әмәс, бәлки ‛биздә уйғур қирғинчилиқи мәсилиси мәвҗут әмәс‚ дәп көрситишкә урунуватқанлиқи ениқ. Биз шундақ бир реаллиқниму көрүп йетишимиз керәкки, кувәйтниң йеңи падишаһиниң барлиқ һоқуқларни өз қолиға елиши билән мустәбитликтә униң хитай билән шундақла оттура шәрқтики башқа залим һакимийәтләргә охшаш ортақлиқ көрүлмәктә. Болупму йеқинқи мәзгилләрдә, пәләстин-исраилийә вәзийитидин пайдилинип хитайниң оттур шәрқтики мустәбит мусулман һакимийәтлири билән йәниму йеқинлишиватқанлиқи пәқәт сиясәт саһәсидики һадисидур. Лекин, кувәйттики мусулман хәлқ һәр қандақ адаләтсизликкә қарши чиққандәк, йәнила уйғурларға көңүл бөлиду вә уларниң вәзийитидин әндишә қилиду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.