Хитайниң юқири техникилиқ мәһсулатлириға җаза чәклимиси қоюлмақта

Мухбиримиз җәвлан
2023.04.07
явропа парламентиниң хитайниң хиквизйон ширкитиниң камералирини закас қилғанлиқи әйибләшкә учриди Һиквисйон ширкитиниң камерасиниң йениға есилған хитай байриқи. 2019-Йили 8-өктәбир, бейҗиң.
AP

“җәнубий хитай сәһәр почтиси” гезитиниң йеқинда хәвәр қилишичә, америка хитайниң хәйкаң вейши (HIKvision) ширкитиниң уйғур районидики тармиқини қара тизимликкә алған. Америка сода министирлики буни җәзмләштүрүп, “кишилик һоқуқни қоғдашқа пайдилиқ сиясәт йүргүзүш” ни ширкәт баһалашниң өлчимигә айландурғанлиқини илгири сүргән.

Бу йил 3-айниң бешида, америка авам палатаси ташқи ишлар комитетиниң рәһбәрлири байден һөкүмитидин хитайниң хәйкаң вейши ширкитигә 4 ай ичидә җаза йүргүзүшини тәләп қилғаниди. Авам палата әзаси мәккавул (McCaul) қатарлиқлар президент җов байденға язған хетидә: “биз президетниң ‛магнитиски кишилик һоқуқ қануни” ға асасән хәйкаң вейши ширкитиниң қилмишлириға һөкүм бериши вә җаза чәклимиси қоюшини тәләп қилимиз. Хитай һөкүмитини арқа тирәк қилған бу тәқип-назарәт ширкитиниң шинҗаңда хәлқара етирап қилған кишилик һоқуқ дәпсәндичилики хатириси бар” дәп язғаниди.

Хәйкаң вейши ширкити 2017-йилдин тартип лагерларға кәң-көләмдә соланған уйғурларни назарәт қилишта ишлитилгәнлики үчүн америка 2019-йили униңға ембарго қойғаниди. 2021-Йил әнглийә уни һөкүмәт биналирида ишлитиштин чәклигәниди, явропа иттипақиму уни парламент бинасидин чиқирип ташлиғаниди.

Америкадики рәнд сиясәт тәтқиқат мәркизи хәлқара тәртип вә хәвпсизлик мутәхәссиси раймонд ко (Raymond Kuo) хитайниң уйғурларни контрол қилиш үчүн қоллиниватқан тәқип-назарәт техникиси һәққидә тохтилип мундақ дәйду: “хитай тәқип-назарәт техникисида дуня бойичә алдинқи қатарда туриду, йүз тонуш техникиси бу техникиниң муһим бир қисми. Бу техникида нурғун санлиқ мәлуматларни бир тәрәп қилиш керәк, буниң үчүн йерим өткүзгүч өзәк лазим. Шуни тәкитләш керәкки, хитайниң хәвпсизлики пәқәт юқири техникилиқ өзәккә бағлиқ әмәс, хитайниң тәқип-назарәт системиси хелила мурәккәп болуп, хитай буниңда юқири техника билән төвән техника вә адәм күчини тәңла ишқа салиду”.

Америкадики рәнд сиясәт тәтқиқат мәркизи хитай истратегийәси анализчиси доктор тимәси һит(Timothy R. Heath) Радийомизға йоллиған җавабида бу пикирни қоллап мундақ дәйду: “йиллардин буян хитай һөкүмити уйғур районида юқири техникилиқ васитиләрни ишқа селип бастуруш елип барди. Буниңда қилчә шәк-шүбһә йоқ”.

3-Апрел күни америкадики “ташқи сиясәт” журнилида елан қилинған “байдин һөкүмити хитайға йүргүзүватқан йерим өткүзгүч өзәк чәклимисини кеңәйтишкә моһтаҗ” намлиқ мақалидә, америка вә униң иттипақдашлириниң хитайни йерим өткүзгүч техника саһәсидә йетәкчилик орунға өтивелиш урунушлирини тосмақчи болғанлиқи тәһлил қилинған.

Мақалидә көрситилишичә, йеқинқи йиллардин буян америка һөкүмити йерим өткүзгүч өзәк (чип) техникисиниң америка билән хитай оттурисидики техника иқтисади риқабитидә муһим рол ойнаватқанлиқини тонуп, йерим өткүзгүч сияситидә муһим тарихий қәдәмләрни басқан; 2022-йил 10-айда йерим өткүзгүч техникиси вә мәһсулатлирини експорт қилиш бәлгилимиси чиқарған.

Бу бәлгилимидә, америка ширкәтлири вә мутәхәссислириниң хитайға ярдәм берип, 16 нанометир яки униңдин кичик йерим өткүзгүч өзәк вә башқа йерим өткүзгүч мәһсулатлирини ишләпчиқириши чәкләнгән. Германийә, японийәму қошумчә бәлгилимиләр чиқирип, алий дәриҗилик өзәк ясайдиған нурбасқу (lithography Machine) ларни сетишни чәклигән. Бу арқилиқ хитайниң дунядики әң илғар өзәк ишләпчиқириш имканийитини чәкләп, өзәкләрни һәрбий вә сода ишлириға ишлитишидин тосқан.

Шуғиниси, америка 16 нанометир яки униңдин кичик илғар йерим өткүзгүчләрни ясашта хитайдин ешип кетишни көзләп, 16 нанометирдин чоң йерим өткүзгүчләрниң ғайәт зор иқтисадий вә истратегийә қиммитигә сәл қариған. Америкиниң өзәк чәкләш бәлгилимилири 16 нанометирдин кичик өзәкләргә қаритилған болғачқа, хитай униңдин юқири өлчәмдики өзәкләрни ишләпчиқиришта йәнила йетәкчи орнини сақлиған. Хитайниң өзәк ишләпчиқиришта башламчи карханилиридин болған SMIC ширкити бир нәччә йил ичидила 28 нанометирлиқ өзәкләрни көпләп ишләпчиқарған.

Әмма, доктор раймонд ко хитайниң йерим өткүзгүч өзәк техникисини өз алдиға тәрәққий қилдурушта аҗиз кәлгәнликини билдүрүп мундақ дәйду: “мәнчә хитай өзиниң йерим өткүзгүч өзәк кәспини тәрәққий қилдуруш үчүн көп йил һәпиләшти. Әмма бу кәсиптә һаяти күчкә толған тәрәққиятни барлиққа кәлтүрәлмиди. Америка бу саһәдә хитайға техиму көп чәклимә қоямду йоқ, билмәймән. Әмма хитай өзиниң өзәк ясаш санаитини қуруп чиқишқа күчәватиду, америка һазир йолға қоюватқан чәклимә тәдбири буниңға түрткә болди”.

Мәлум болушичә, йерим өткүзгүч мәһсулатлар сүний әқил вә алий дәриҗилик компютерларға ишлитилидиған болуп, 16 нанометирдин 40 нанометирғичә болған өзәкләр америкиниң күндилик турмушида әң көп ишлитилидиған машина, ләптоп, әқлий оюнчуқ, үстәл компютери қатарлиқларниң әң һалқилиқ қисми һесаблинидикән. Әгәр америка хитайниң йерим өткүзгүч саһәсидә сақлап қалған бу техникилири, йошурун күчи вә сиясий ғәризини чәкләйдиған сиясәт қолланмиса, сода вә истратегийәлик мәнпәәттә еғир зиянға учрайдикән.

Доктор тимәси һит илғар техникиниң қош бислиқ роли алдида американиңму бәзидә амалсиз икәнликини билдүрүп мундақ дәйду: “һазирқи заман техникисиниң қош бислиқ алаһидилики хитай армийәсиниң күчини чәкләшкә қийинчилиқ туғдурмақта. Чүнки хитай армийәси 16 нанометирлиқ өзәкләрни уруш қораллириға ишлитәләйду. Шуңа америка хитайниң илғар өзәкләрни истемал буюмлири вә һәрбий қоралларға тәң ишлитишидин чәклимәкчи, буниңдин башқа таллиши йоқ”.

Мақалидә ейтилишичә, америкиниң өзәк қанун-лайиһәси америка ширкәтлиригә толуқлима ярдими ата қилған болсиму, хитайниң давамлиқ ешип бериватқан 16 нанометирдин юқири өзәк ясаш иқтидари вә мәһсулат миқдарини тосуп қалалмиған. Шуниң билән хитай әрзан вә мол өзәк мәһсулатлири билән хәлқара базарни игилигән. Мана бу бүгүн хитайниң қандақ қилип күнтахта вә ток машина батарейәси ишләпчиқиришта дуняда биринчи орунда туралишидики сәвәб икән. Хитай компартийәси бу арқилиқ дуняниң електронлуқ мәһсулат базирини пат арида монопол қиливелишиму мумкин икән. Хитайниң бу саһәдә америка иқтисадиға көрситиватқан тәсири наһайити чоңқур болуп, хитай әгәр үстәл компютери, машина запчаслири яки әқлифонларға ишлитилидиған йерим өткүзгүч өзәкләрни тәминләшни қисип қойса, америка еғир қийинчилиққа дуч келидикән. Мана буму америка сиясәтчилириниң хитайға еһтият билән муамилә қилишиға сәвәб болуп қалған.

Доктор тимәси һит американиң хитай билән болған техника вә иқтисадий мунасивити һәққидә мундақ дәйду: “техника җәһәттә хитайдин мунасивәтни үзүш оңушлуқ болуватиду. Буниң нәтиҗисидә, икки дөләтниң интернет ‛екологийә системиси‚да ғайәт зор бөлүнүш мәйданға келиду. Шундақтиму бу икки дөләтниң ада-җуда болуши бәк тәс, чүнки улар бир-биригә зич бағлинип кәткән. Риқабәт тәләп қилмайдиған нурғун саһәләрдә икки дөләтләрниң содиси йәнә давамлишиду”.

Мақалидә көрситилишичә, нөвәттә дуняда техника билән иқтисад зич бағлинип кәткән.

Әгәр байдин һөкүмити пайда-зиянни яхши дәңсәп, хитайға йүргүзүватқан йерим өткүзгүч мәһсулат чәклимисини кеңәйтсә вә иттипақдашлирини қайил қилалиса, уларму америка билән бир сәптә туруп, хитайниң йерим өткүзгүч өзәк саһәсидә башламчи орунға өтивелишини ғәлибилик тосуп қалайдикән. японийә билән голландийә йерим өткүзгүч мәһсулатни хитайға експорт қилишни чәкләшкә америка билән бир сәптә туридиғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.