Xitayning yuqiri téxnikiliq mehsulatlirigha jaza cheklimisi qoyulmaqta

Muxbirimiz jewlan
2023.04.07
Yawropa parlaméntining xitayning xikwizyon shirkitining kaméralirini zakas qilghanliqi eyibleshke uchridi Hikwisyon shirkitining kamérasining yénigha ésilghan xitay bayriqi. 2019-Yili 8-öktebir, béyjing.
AP

“Jenubiy xitay seher pochtisi” gézitining yéqinda xewer qilishiche, amérika xitayning xeykang wéyshi (HIKvision) shirkitining Uyghur rayonidiki tarmiqini qara tizimlikke alghan. Amérika soda ministirliki buni jezmleshtürüp, “Kishilik hoquqni qoghdashqa paydiliq siyaset yürgüzüsh” ni shirket bahalashning ölchimige aylandurghanliqini ilgiri sürgen.

Bu yil 3-ayning béshida, amérika awam palatasi tashqi ishlar komitétining rehberliri baydén hökümitidin xitayning xeykang wéyshi shirkitige 4 ay ichide jaza yürgüzüshini telep qilghanidi. Awam palata ezasi mekkawul (McCaul) qatarliqlar prézidént jow baydén'gha yazghan xétide: “Biz prézidétning ‛magnitiski kishilik hoquq qanuni” gha asasen xeykang wéyshi shirkitining qilmishlirigha höküm bérishi we jaza cheklimisi qoyushini telep qilimiz. Xitay hökümitini arqa tirek qilghan bu teqip-nazaret shirkitining shinjangda xelq'ara étirap qilghan kishilik hoquq depsendichiliki xatirisi bar” dep yazghanidi.

Xeykang wéyshi shirkiti 2017-yildin tartip lagérlargha keng-kölemde solan'ghan Uyghurlarni nazaret qilishta ishlitilgenliki üchün amérika 2019-yili uninggha émbargo qoyghanidi. 2021-Yil en'gliye uni hökümet binalirida ishlitishtin chekligenidi, yawropa ittipaqimu uni parlamént binasidin chiqirip tashlighanidi.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizi xelq'ara tertip we xewpsizlik mutexessisi raymond ko (Raymond Kuo) xitayning Uyghurlarni kontrol qilish üchün qolliniwatqan teqip-nazaret téxnikisi heqqide toxtilip mundaq deydu: “Xitay teqip-nazaret téxnikisida dunya boyiche aldinqi qatarda turidu, yüz tonush téxnikisi bu téxnikining muhim bir qismi. Bu téxnikida nurghun sanliq melumatlarni bir terep qilish kérek, buning üchün yérim ötküzgüch özek lazim. Shuni tekitlesh kérekki, xitayning xewpsizliki peqet yuqiri téxnikiliq özekke baghliq emes, xitayning teqip-nazaret sistémisi xélila murekkep bolup, xitay buningda yuqiri téxnika bilen töwen téxnika we adem küchini tengla ishqa salidu”.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizi xitay istratégiyesi analizchisi doktor timesi hit(Timothy R. Heath) Radiyomizgha yollighan jawabida bu pikirni qollap mundaq deydu: “Yillardin buyan xitay hökümiti Uyghur rayonida yuqiri téxnikiliq wasitilerni ishqa sélip basturush élip bardi. Buningda qilche shek-shübhe yoq”.

3-Aprél küni amérikadiki “Tashqi siyaset” zhurnilida élan qilin'ghan “Baydin hökümiti xitaygha yürgüzüwatqan yérim ötküzgüch özek cheklimisini kéngeytishke mohtaj” namliq maqalide, amérika we uning ittipaqdashlirining xitayni yérim ötküzgüch téxnika saheside yétekchilik orun'gha ötiwélish urunushlirini tosmaqchi bolghanliqi tehlil qilin'ghan.

Maqalide körsitilishiche, yéqinqi yillardin buyan amérika hökümiti yérim ötküzgüch özek (chip) téxnikisining amérika bilen xitay otturisidiki téxnika iqtisadi riqabitide muhim rol oynawatqanliqini tonup, yérim ötküzgüch siyasitide muhim tarixiy qedemlerni basqan؛ 2022-yil 10-ayda yérim ötküzgüch téxnikisi we mehsulatlirini éksport qilish belgilimisi chiqarghan.

Bu belgilimide, amérika shirketliri we mutexessislirining xitaygha yardem bérip, 16 nanométir yaki uningdin kichik yérim ötküzgüch özek we bashqa yérim ötküzgüch mehsulatlirini ishlepchiqirishi cheklen'gen. Gérmaniye, yaponiyemu qoshumche belgilimiler chiqirip, aliy derijilik özek yasaydighan nurbasqu (lithography Machine) larni sétishni chekligen. Bu arqiliq xitayning dunyadiki eng ilghar özek ishlepchiqirish imkaniyitini cheklep, özeklerni herbiy we soda ishlirigha ishlitishidin tosqan.

Shughinisi, amérika 16 nanométir yaki uningdin kichik ilghar yérim ötküzgüchlerni yasashta xitaydin éship kétishni közlep, 16 nanométirdin chong yérim ötküzgüchlerning ghayet zor iqtisadiy we istratégiye qimmitige sel qarighan. Amérikining özek cheklesh belgilimiliri 16 nanométirdin kichik özeklerge qaritilghan bolghachqa, xitay uningdin yuqiri ölchemdiki özeklerni ishlepchiqirishta yenila yétekchi ornini saqlighan. Xitayning özek ishlepchiqirishta bashlamchi karxaniliridin bolghan SMIC shirkiti bir nechche yil ichidila 28 nanométirliq özeklerni köplep ishlepchiqarghan.

Emma, doktor raymond ko xitayning yérim ötküzgüch özek téxnikisini öz aldigha tereqqiy qildurushta ajiz kelgenlikini bildürüp mundaq deydu: “Menche xitay özining yérim ötküzgüch özek kespini tereqqiy qildurush üchün köp yil hepileshti. Emma bu kesipte hayati küchke tolghan tereqqiyatni barliqqa keltürelmidi. Amérika bu sahede xitaygha téximu köp cheklime qoyamdu yoq, bilmeymen. Emma xitay özining özek yasash sana'itini qurup chiqishqa küchewatidu, amérika hazir yolgha qoyuwatqan cheklime tedbiri buninggha türtke boldi”.

Melum bolushiche, yérim ötküzgüch mehsulatlar sün'iy eqil we aliy derijilik kompyutérlargha ishlitilidighan bolup, 16 nanométirdin 40 nanométirghiche bolghan özekler amérikining kündilik turmushida eng köp ishlitilidighan mashina, leptop, eqliy oyunchuq, üstel kompyutéri qatarliqlarning eng halqiliq qismi hésablinidiken. Eger amérika xitayning yérim ötküzgüch saheside saqlap qalghan bu téxnikiliri, yoshurun küchi we siyasiy gherizini chekleydighan siyaset qollanmisa, soda we istratégiyelik menpe'ette éghir ziyan'gha uchraydiken.

Doktor timesi hit ilghar téxnikining qosh bisliq roli aldida amérikaningmu bezide amalsiz ikenlikini bildürüp mundaq deydu: “Hazirqi zaman téxnikisining qosh bisliq alahidiliki xitay armiyesining küchini chekleshke qiyinchiliq tughdurmaqta. Chünki xitay armiyesi 16 nanométirliq özeklerni urush qorallirigha ishliteleydu. Shunga amérika xitayning ilghar özeklerni istémal buyumliri we herbiy qorallargha teng ishlitishidin cheklimekchi, buningdin bashqa tallishi yoq”.

Maqalide éytilishiche, amérikining özek qanun-layihesi amérika shirketlirige toluqlima yardimi ata qilghan bolsimu, xitayning dawamliq éship bériwatqan 16 nanométirdin yuqiri özek yasash iqtidari we mehsulat miqdarini tosup qalalmighan. Shuning bilen xitay erzan we mol özek mehsulatliri bilen xelq'ara bazarni igiligen. Mana bu bügün xitayning qandaq qilip küntaxta we tok mashina bataréyesi ishlepchiqirishta dunyada birinchi orunda turalishidiki seweb iken. Xitay kompartiyesi bu arqiliq dunyaning éléktronluq mehsulat bazirini pat arida monopol qiliwélishimu mumkin iken. Xitayning bu sahede amérika iqtisadigha körsitiwatqan tesiri nahayiti chongqur bolup, xitay eger üstel kompyutéri, mashina zapchasliri yaki eqlifonlargha ishlitilidighan yérim ötküzgüch özeklerni teminleshni qisip qoysa, amérika éghir qiyinchiliqqa duch kélidiken. Mana bumu amérika siyasetchilirining xitaygha éhtiyat bilen mu'amile qilishigha seweb bolup qalghan.

Doktor timesi hit amérikaning xitay bilen bolghan téxnika we iqtisadiy munasiwiti heqqide mundaq deydu: “Téxnika jehette xitaydin munasiwetni üzüsh ongushluq boluwatidu. Buning netijiside, ikki döletning intérnét ‛ékologiye sistémisi‚da ghayet zor bölünüsh meydan'gha kélidu. Shundaqtimu bu ikki döletning ada-juda bolushi bek tes, chünki ular bir-birige zich baghlinip ketken. Riqabet telep qilmaydighan nurghun sahelerde ikki döletlerning sodisi yene dawamlishidu”.

Maqalide körsitilishiche, nöwette dunyada téxnika bilen iqtisad zich baghlinip ketken.

Eger baydin hökümiti payda-ziyanni yaxshi dengsep, xitaygha yürgüzüwatqan yérim ötküzgüch mehsulat cheklimisini kéngeytse we ittipaqdashlirini qayil qilalisa, ularmu amérika bilen bir septe turup, xitayning yérim ötküzgüch özek saheside bashlamchi orun'gha ötiwélishini ghelibilik tosup qalaydiken. Yaponiye bilen gollandiye yérim ötküzgüch mehsulatni xitaygha éksport qilishni chekleshke amérika bilen bir septe turidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.