Türkiyede xitay méligha bayqut élan qilishqa awaz qoshqan shirket sani 44 ke yeken

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-04-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyediki xitaygha qayturulghan maskilar.
Türkiyediki xitaygha qayturulghan maskilar.
Social Media

Türkiyening dénizli wilayitide bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetke awaz qoshqan shirketlerning sani tézla köpeymektiken.

Uzun yillardin buyan Uyghurlarni qollap kéliwatqan "Denkrom süt ishlep chiqirish mashina we zapchasliri shirkiti" xojayini qadir aqinchi ependi xitaygha qarshi konkrét ishlarni qilish üchün 2019-yili 12-ayning 25-küni türkiyediki barliq shirketlerni xitay mélini import qilmasliqqa chaqirish pa'aliyiti bashlighan. Qadir aqinchi ependining éytishiche hazirghiche türkiyening herqaysi jayliridin 44 shirket yazma arqiliq awaz qoshidighanliqini resmiy jakarlighan. Uning éytishiche türkiyening sirtidiki köp sanda shirket özige téléfon qilip qollaydighanliqini ipadiligen.

Mezkur shirketning xojayini qadir aqinchi ependi ötken yilining axirida Uyghurlarni qollash meqsitide bashlighan bu heriketke hazir awaz qoshuwatqan shirketlerning téz köpiyiwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "2019-Yili 12-ayning 25-küni dénizlidiki 3-4 shirket sherqiy türkistan üchün némilerni qilalaymiz? témisida yighin échip biz xitaydin import qiliwatqan mallarni almasliq yeni bayqut qilish pa'aliyiti bashliduq. Bizning nishanimiz 7 ay ichide 100 shirketning awaz bérishini qolgha keltürüsh idi. 4-Ayning béshighiche bolghan ariliqta 44 shirket bizni qollaydighanliqini jakarlidi. Bu shirketlerning hemmisi burun xitaydin import qiliwatqan mallarni xitaydin almay, bashqa döletlerdin sétiwaldi".

U, bu pa'aliyetni bashlashtiki meqsitining xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitige kishilerning diqqitini tartish ikenlikini bu meqsitige yetkenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Meqsitimiz sherqiy türkistandiki qérindashlirimizning erkinlikke érishishi we xitayning ulargha élip bériwatqan zulumining axirlishishi üchün bir ammiwi diplomatiyeni kücheytishtin ibaret. Xuddi xitay iqtisadiy küchi arqiliq her qaysi döletlerning sherqiy türkistan xelqige bolghan hésdashliqini tosqandek bizning meqstimizmu xitaygha iqtisadiy jehettin ziyan sélish arqiliq Uyghurlargha bolghan bésimni toxtitishtin ibarettur".

Qadir aqinchi ependi ötken yili 12-ayning 25-küni bashlan'ghan "Sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma" namliq pa'aliyetke 5 Uyghur shirkitining awaz qoshqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hazirghiche 5 sherqiy türkistanliqning shirkiti bashqa döletler arqiliq import qiliwatqan xitay mallirini almaydighan boldi. Sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz bizning bu pa'aliyitimizni her xil yollar arqiliq qollawatidu. Ijtima'iy taratqular, torlar arqiliq xewerlirimizni tarqitiwatidu, men ulargha rehmet éytimen".

Qadir aqinchi ependi bu pa'aliyitini amérika, tayland we malayshiya qatarliq döletlerdiki bir qisim shirketlerningmu qollaydighanliqini ipadiligenlikini, 7-aydin kéyin bashqa döletlerdimu bu pa'aliyetni bashlaydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Hazir amérikada bezi pa'aliyetlerni élip bériwatimiz. U yerdiki dostlirimiz muhim shexslerge bizning bu pa'aliyitimizni anglitiwatidu. Hindonéziye, tayland we afriqadiki bezi döletlerde buni anglitiwatimiz. 7-Ayda bizni qollawatqan shirketlerning sani 100ge yetkendin kéyin pütün dunyada sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi xitay bilen bolghan tijaretni senmu toxtat, xitay mélini import qilma namliq pa'aliyetni bashlaymiz. Taki sherqiy türkistanda türmilerde, jaza lagérlirida yétiwatqan qérindashlirimiz erkinlikke érishkiche pa'aliyitimizni dawamlashturmaqchimiz".

Qadir aqinchi ependi bu pa'aliyet bashlan'ghandin buyan özige yaxshi inkaslarning kéliwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Omumen qilip éytqanda ijabiy inkaslar kéliwatidu. Bir qanche shirket selbiy inkas qayturghanidi. Ular bizning bu pa'aliyitimizning muweppeqiyetlik bolalmaydighanliqini ilgiri sürgenidi. Lékin bügünki künde türkiyening her qaysi jayliridiki shirketler bizni qollaydighanliqini bildürüwatidu. Démek biz toghra yolda ikenmiz. Biz bu shirketlerning sanini yüzge chiqarghandin kéyin türkiye tashqi soda ministirliqining aldida muxbirlargha bayanat bérimiz. Bu arqiliq Uyghurlarning heqqaniy dewasini qollaydighanliqimizni, xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqigha bolghan naraziliqimizni bildürmekchimiz, türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqirishqa chaqirimiz".

Qazaqistandin qalsa türkiye Uyghurlar eng köp döletlerdin biri hésablinidu. Türkiyediki tijaretchi Uyghurlarning köpi xitaydin türkiyege mal élip kélip tijaret qiliwatqanlar idi. 2017-Yilidin tartip bu Uyghurlarning tijariti toxtighan. Bezi Uyghurlar qadir aqinchi ependining pa'aliyitige awaz qoshqan. Bulardin biri xitaydin yipek ekélip sétiwatqan ablikim qaraqash ependining qaraqash rext shirkiti iken. Ablikim qaraqash ependi 4 yil burun xitay bilen bolghan tijaritini toxtatqanliqini, bundin kéyin xitay bilen tijaret qilmaydighanliqini bayan qildi.

Péshqedem pa'aliyetchi, sherqiy türkistan wexpining sabiq re'isi hamut köktürk ependi türk karxanichilar bashlighan bu pa'aliyetning türkiyede Uyghur dewasini tonushturush üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini, Uyghur sodigerlerningmu awaz qoshushi kéreklikini otturigha qoydi.

2019-Yilliq statistikilargha qarighanda türkiye 2019-yili xitaydin 25 milyard dollarliq mal import qilghan, emma xitaygha 2 yérim milyard dollarliq mal éksport qilghan. Bu xil sodidiki tengsizlik künsayin zoraymaqta. Türkiye-xitay sodisidiki mezkur tengsizlikning xitaygha köp payda élip kélidighanliqini otturigha qoyushmaqta. Emma, nöwette korona wirusi otturigha chiqqandin kéyin türkiye bilen xitay otturisidiki tijaret pütünley toxtidi, bundin kéyin qandaq bolidighanliqi namelum iken.

Toluq bet