Bérmingxam muhakimisi: “Xitayning xelq'ara axbaratlardiki Uyghurlargha qarshi istratégiyeliri”

Muxbirimiz eziz
2022.11.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bermingxam-muhakime-alperman-1 Xitayning shinxu'a agéntliqi we CGTN tor qanallirining 2018-2020-yilliri ariliqida yutubta élan qilghan Uyghur diyarigha munasiwetlik sinlar istatistikisi. Proféssor byorn alpérmanning doklatidin körünüsh, 2022-yili noyabir.
RFA

Ötken on nechche yil mabeynide xelq'ara jem'iyetning eng zor diqqitini qozghighan hadisilerning biri xitay hökümitining ghayet zor maliye küchi we adem küchi serp qilish bedilige xelq'aragha öz tesirini kéngeytish herkiti bolghanliqi melum. “Forbés” torining bu heqtiki doklatida körsitilishiche,  2009-yilidin buyan xitay hökümiti özlirining “Xelq'ara obrazini yaxshilash” üchün xelq'ara axbarat sahesige yette milyard amérika dolliridin köprek meblegh salghan. Bu sahede xitay hökümiti gherb dunyasidiki démokratik küchlerning axbarat arqiliq selbiy hadisilerni we kirizislarni pash qilishining eksiche özlirining  zulum, basturush we qirghinchiliq qilmishlirini axbarat sahesige meblegh sélish arqiliq perdazlap kelmekte. Yéqinda en'gliyediki bérmingxam uniwérsitétida ötküzülgen bu heqtiki muhakime yighinida xitay hökümitining mushu xil “Meniwiy kéngeymichilik” qilmishi nuqtiliq muzakire qilindi.

Gérmaniyediki wurtsburg uniwérsitéti (University of Wurzburg) ning proféssori byorn alpérman (Bjorn Alpermann) bu qétimqi muhakimining eziz méhmini süpitide xitay hökümitining bu jehettiki pa'aliyet méxanizimini tehlil qilip chiqti. Proféssor alpérmanning qarishiche, xitay hökümitining bu xil “Xelq'aragha tesir körsitish” pa'aliyet méxanizimi shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin kéyin bashlan'ghan. Bolupmu xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zulum we basturushliri tashqiy dunyagha köplep melum bolushqa bashlighan waqitlardila ularning bu jehettiki pa'aliyetlirimu janlinishqa bashlighan. Buningda shi jinpingning “Xelq'arada bizning söz qilish imtiyazimiz bolmasliqtek weziyetke xatime bérish lazim” dégen yolyoruqi boyiche, 2014-yilidin bashlap “Xitay heqqidiki bayanlarni qamlashturup sözlesh” shamili kötürülgen. Buningda xitayni “Jezmen sherq dunyasidiki jelpkar hökümetke we güllen'gen iqtisadqa ige bolghan, shuningdek uzun tarixqa, milletler ittipaq we köp xil medeniyetler mujessemleshken medeniyetlik bir memliket süpitide teswirlesh” bash nishan qilin'ghan.

Ene shu teriqide 2016-yilidin bashlap xitayning téléwiziye tor sistémisi bu nishan boyiche ish bashlighan. Buningda ular nuqtiliq qilip “Gherb dunyasining shinjang heqqidiki töhmetlirige qayturma zerbe bérish, téléwiziyege téléwiziyeche, radiyogha radiyoche reddiye bérish” usulini qollan'ghan. Shu qatarda “Yutub” (YouTube)  qanilida Uyghur diyarigha béghishlan'ghan mexsus én'glizche programmilarni “Tökme” qilish, ene shundaq otturigha chiqqan. Buningdiki yuquri pelle 2018-yili yawardin 2020-yili dékabirghiche bolghan ariliqta yaritilghan. U bu jehette 570 widiyoni istatistika qilip chiqqan bolup, ularning omumiy uzunluqi 75 sa'ettin ashqan. Yene kélip bu qisqa filimlerning hemmiside Uyghur diyaridiki hayatning qanchilik “Arambexsh, bextiyar we inaq” ikenliki oxshimighan nuqtilardin bayan qilin'ghan.

“Tereqqiyatlar” ni namayen qilish, proféssor byorn alpérmanning doklatidin körünüsh, 2022-yili noyabir.
“Tereqqiyatlar” ni namayen qilish, proféssor byorn alpérmanning doklatidin körünüsh, 2022-yili noyabir.
RFA

 Proféssor alpérman alahide diqqet qilghan bir nuqta bu widiyolarning mutleq köp qismi üch minuttin qisqa qilip ishlen'gen bolup, buningda “Qanche qisqa bolsa shunche tesirlik bolidu” dégen pirinsip boyiche layihilen'gen hemde xelq'aradiki “Ménge yuyush”ta téximu zor ünüm qazinishni közligen. Shundaqla oxshimighan ijtima'iy taratqu munberlirige köplep chaplan'ghan. Yene kélip Uyghur diyaridiki zulumlarning ewjige chiqishi bilen bu xildiki “Ménge yuyush”ni nishan qilghan widiyolarning xelq'ara axbarat-uchur sahesini qaplishi ong tanasipta éship mangghan. Bolupmu xitay hökümitining lagérlarni inkar qilish mewqesi ularning mewjutluqini étirap qilishqa özgergendin kéyin, bu hal téximu shundaq bolghan. Bu xil “Tesir körsitish” meqsididiki “Axbarat urushi”ning ikki qétimliq yuquri pellisi amérika hökümiti Uyghurlar heqqide oxshash bolmighan ikki xil qanun layihesini maqullighan we ularni ijra qilghan waqitqa toghra kelgen. Uning tekshürüshige asaslan'ghan bu widiyolarning 35 pirsenti Uyghur diyaridiki tereqqiyatqa, 18 pirsenti shi jinping ijra qiliwatqan siyasetlerning “Ijabiy netijiliri”ge, 15 pirsenti “Düshmen küchlerning axbarat hujumlirigha reddiye bérish”ke, 14 pirsenti “Shinjang dégen shu qeder güzel” dégendek tebi'et teswirlirige, yette pirsenti Uyghur diyaridiki “Térorluq qilmishliri” gha atalghan. Bolupmu hul mu'essese qurulushining qandaq “Güllep-yashnighanliqi”, namratliqning qaysi derijide tügitilgenliki, shexslerning “Terbiyelesh arqiliq közi échilip” qandaq “Bay bolup ketkenliki” muhim nuqta qilin'ghan.

Proféssor alpérmanning tekshürishige asaslan'ghanda, xitay hökümiti yene Uyghur diyaridiki medeniyet we tarix sahesige mensup “Tereqqiyatlar”ning otturigha chiqishini perdazlashqimu alahide küch chiqarghan. Xitay hökümiti ishlep tarqatqan bu qisqa widiyolarda hazirqi zaman sheher hayatidiki “Toqchiliq”, köp xil medeniyetlerning ortaq mewjut bolushi, Uyghurlargha xas bolghan “Yerlik kimlik” qarishini inkar qilish, “Naxsha-ussul milliti” bolghan Uyghurlarning zamaniwi naxsha-ussullardin qandaq behrimen boluwatqanliqi, ularning meshrep we muqamlirining qandaq qoghdiliwatqanliqi, Uyghur ta'amlirining güzelliki dégenlerni waste qilip turup, “Shinjangda hazir parawanliq we güllinish dewr sürmekte” dégen merkiziy uchurni köplep yollighan. Emma u alahide diqqet qilghan bir nuqta, bu widiyolar toplimida Uyghurlardiki islam dinigha da'ir mezmunlar zadila orun almighan. Yene kélip “Perde arqisidiki qara qollar”, “Tengritagh hélimu qed kötürmekte”, “Shinjangdiki térorluqqa qarshi küresh” dégendek térorluq we ashqunluqqa da'ir filimler tolimu tepsiliy we uzun ishlen'gen hemde Uyghur diyarida “Térorluq herketliri bek yamrap ketkenliktin, bizning buninggha qarshi tedbir élishtin bashqa ilajimiz qalmidi” dégen idiye teshwiq qilin'ghan. Xitayda én'glizche téléwiziye muhakimisini köridighan kishilerning sani héchqanche bolmisimu, ular alayiten én'gliz tilliq xitay “Mutexessisler”ni teklip qilip, merkiziy téléwiziye istansisida Uyghur diyaridiki térorluq, “Tereqqiyat” we xitay hökümitining “Ghemxorluqi” heqqide keng-kushade muhakime pa'aliyiti teshkilligen hemde buni chet ellerde köplep tarqatqan.

Proféssor alpérmanning tekshürishiche, 2021-yilidin 2022-yilighiche bolghan ariliqta xitay hökümitining bu sahediki pa'aliyetliri nuqtiliq qilip “Qirghinchiliqni inkar qilish”qa merkezleshken. Shuningdek bu sahege ajratqan maliye küchi we adem küchimu hessilep ashqan. Jümlidin “Térorluq” heqqide yéngidin ishlen'gen “Sayidiki urush” serlewhilik uzun filim bu jehettiki chong hejimlik widiyolarning tötinchisi qatarida otturigha chiqqan. Shu qatarda otturigha chiqqan “Uyghur tenherketchining béyjing qishliq olimpik musabiqisining mesh'ilige ot yéqishi” buningdiki bir tipik misal bolup qalghan. “Lyu shinning shinjang sepiri” namidiki chatma téléwiziye filimide xitay téléwiziye xizmetchilirining “Közi” arqiliq Uyghur jemiyiti “Ijabiy” shekilde teswirlinishke bashlighan. Chet el axbarat wastilirining muxbirliri Uyghur diyarigha bérishta qatmu-qat cheklimilerge duch kéliwatqanda, nahayiti erkin halda sayahetke atlan'ghan “Ejnebiy tor tura sahiblirini ötnige élip, ularning aghzidin shinjang heqqidiki hékayilarni anglitish” dolqunimu mushu mezgilde barliqqa kelgen.

“Chet'ellikning aghzidin” sözlesh, proféssor byorn alpérmanning doklatidin körünüsh, 2022-yili noyabir.
“Chet'ellikning aghzidin” sözlesh, proféssor byorn alpérmanning doklatidin körünüsh, 2022-yili noyabir.
RFA

Proféssor alpérmanning qarishiche, xitay hökümitining dunyagha xoja bolush niyiti barghanséri ashkara tüs élishqa bashlighandin buyan, ularning bu xildiki “Axbarat arqiliq tesir körsitish” herkiti téximu yuquri pellige chiqishqa bashlighan. Emma uning qarishiche, xitay hökümitining bu xil “Ménge yuyush” herkiti amérika we bashqa gherp elliride héchqandaq utuq qazinalmighan. Emma tereqqi qilmighan üchinchi dunya rayonida bu urunushlar belgilik ünümlerni qolgha keltürgen. Nöwette xitay hökümitining bu sahediki türlük urunushliri hélihem izchil dawam qiliwatqanliqi melum.        

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.