Boris jonson: xitay élan qilghan jaza tedbirliri özlirining "Kishilik hoquq depsendichiliki" ni téximu éniq yorutup berdi

Muxbirimiz nur'iman
2021-03-26
Share
Boris jonson: xitay élan qilghan jaza tedbirliri özlirining En'giliye bash ministiri boris jonson parlaméntning töwen palatasida söz qilmaqta. 2021-Yili 10-mart, london.
REUTERS

26-Mart küni xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi en'gliyening munasiwetlik shexs we orunlirigha qarita jaza yürgüzgenliki heqqide bayanat élan qilghan.

Bayanatqa qarighanda xitay jaza yürgüzgenler besh neper parlamént ezasini öz ichige alghan toqquz shexs we töt orun bolup ular: tom tugénxat, i'in dankan simis, nil obri'én, dawid alton, tim lufton, nusret gheni, xéléna kénnidi, géffréy nis, jo'anna nikola simis finléy, xitay tetqiqat guruppisi, konsérwatiplar partiyesining kishilik hoquq komitéti, Uyghur sot kollégiyesi, éssékis adwokatlar birleshmisi qatarliqlar iken.

Xitay terep jaza tedbiri élan qilghan parlamént ezaliri en'gliyediki eng küchlük xitayni tenqid qilghanlar bolup, közetküchiler xitay "Achchiqini chiqirish" üchün mushu bayanatni élan qilghan déyishmekte.

BBC Xewer agéntliqining bu heqte bergen xewiride: "Xitayning bu herikiti 'öch élish' xaraktérlik bolup, bu, Uyghur musulmanlirigha qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliki sewebidin xitayning munasiwetlik emeldarlirigha qarita qollinilghan tedbirlerge qarshi öch élish üchün qollan'ghan tedbirdur" dep yazghan.

Yéqinda en'gliye parlaméntining töwen palatasida parlamént ezaliri xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzgen siyasitige chétishliq emeldarlirigha qarita jaza tedbiri yürgüzüshni telep qilghanidi.

En'gliye bash ministiri boris jonson izchil xitay bilen mötidil munasiwetni saqlap kéliwatqan bolup, Uyghurlar heqqide xitaygha qarshi héchqandaq ipade bildürmigenidi. Xitay tashqi ishlar ministirliqi en'gliye parlamént ezalirigha qarita yürgüzgen jaza tedbirlirini élan qilghandin kéyin, bash ministir boris jonson 26-mart özining twéttir hésabida mundaq dep yazghan: "Bügün xitay jaza tedbiri élan qilghan en'gliye parlamént ezaliri we bashqa en'gliye puqraliri Uyghur musulmanlirigha qaritilghan éghir kishilik hoquq depsendichilikini yorutushta intayin muhim rol oynawatidu. Depsendichilikke qarshi sözlesh kishilerning négizlik erkinliki. Men ularni qet'iy qollaymen".

Dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanim bu heqte mundaq dédi: "Nusret gheni qatarliq parlamént ezaliri izchil bash ministir boris jonson'gha so'al qoyatti. Bash ministir boris jonsonning Uyghurlar heqqide so'al qoyghan parlamént ezalirini qollaydighanliqni ochuq-ashkara bildürüshi tunji qétim".

En'gliye parlamént ezasi nusret gheni özining twéttir hésabida bash ministir boris jonson'gha rehmet éytqan we yene mundaq dep yazghan: "En'gliye parlaméntida Uyghur qirghinchiliqini ashkarilashqa jür'et qilghanliqimiz üchün xitay bizge jaza tedbiri élan qildi. Men qorqmaymen hem süküt qilmaymen. Shundaqla hökümitimizmu qorqmaydu, süküt qilmaydu. Men erkinlikimdin paydilinip Uyghurlar duch kéliwatqan zulumni anglitimen we bu jazani sherep belgisi süpitide qobul qilimen".

BBC Xewer agéntliqining xewirige asaslan'ghanda, jaza tedbiri yürgüzülgen bashqa parlamént ezalirimu özlirining Uyghurlar mesiliside xitaygha qarshi chiqqanliqidin pushayman qilmaydighanliqi, eksiche sherep hés qilidighanliqini bildürüshken.

I'in dankan ependi mundaq dégen: "Biz qanun bilen idare qilinidighan erkin dölette yashaydighanlar awazi boghulghanlar üchün söz qilishimiz kérek. Eger bu xitayning ghezipini keltürüp manga jaza tedbiri qollan'ghan bolsa, men uni sherep belgisi dep qobul qilimen".

Jaza tedbiri yürgüzülgenlerning biri töwen palata tashqi ishlar komitétining re'isi tugén xat ependi mundaq dégen: "Men buni en'gliye démokratiyesige qilin'ghan biwasite hujum we méni awazi boghulghanlarning awazi bolushum üchün saylighan en'gliye xelqini jimiqturushqa urunush dep qaraymen".

Tetqiqatchi doktor simis finléy twéttirda: "Men sözligenlikimdin pushayman qilmaymen hem bundin kéyinmu süküt qilmaymen", dep yazghan.

Rehime mehmut xanim Uyghur mesilisining en'gliyediki bu tereqqiyatidin nahayiti söyün'genlikini we en'gliye hökümitining buningdin kéyinki qararliridin téximu ümidwar ikenlikini éytti.

Ötken yili séntebirde en'gliyening london shehiride dangliq kishilik hoquq adwokati jéfféri nayis bashchiliqida qurulghan Uyghur sot kollégiyesigimu jaza tedbiri élan qilin'ghanlarning qatarida bolup, ular bu heqte mexsus bayanat élan qilghan.

Bayanatta mundaq déyilgen: "Xitay xelq jumhuriyiti élan qilghan jaza tedbiri xizmitimizge tesir körsitelmeydu. Sotimizgha qatnishishni xalaydighan her qandaq guruppa, rayon we yaki shexsning sot kollégiyemizni teminligen uchurliri arqiliq musteqil chiqarghan hökümlirimiz xitay xelq jumhuriyitige qarshi turush üchün emes. Biz xitay xelq jumhuriyitining bizning sot kollégiyemiz bilen hemkarlishish teklipimizge jawab qayturushini we sot kollégéyemizning xizmitige yardem béridighan ispat bilen teminlishini ümid qilimiz. Uyghur sot kollégiyesige wakaliten jéfféri nayis".

Birleshme agéntliqning ötken yili 3-séntebir bergen xewirige asaslan'ghanda, en'gliyening london shehiride dangliq kishilik hoquq adwokati jéfféri nayis bashchiliqida bir musteqil sot kollégiyesi qurulghan. "Uyghur sot kollégiyesi" dep atalghan bu kollégiye xitay hökümitining Uyghurlargha qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliklirini tekshüridu we toplan'ghan delil-ispatlar arqiliq xitay hökümitining "Irqiy qirghinchiliq" jinayiti üstidin qarar chiqiridu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet