Келлий куррий: "хитай дөлити пәқәтла хитайларниң" (1)

Мухбиримиз ирадә
2021-08-05
Share
shi-jinping-suret-kocha.jpg Кочилардики чоң екранларда чиқирилған хитай рәиси ши җинпиңниң сүрити. 2017-Йили 3-ноябир, хотән.
AP

Бу йил 5-айда канадада 1800-йилларда селинған вә канададики йәрлик хәлқләрниң балилири йиғивелинип "тәрбийәләнгән" ятақлиқ мәктәпләрниң орнида 215 балиниң җәсити тепилған. 6-Айниң бешида йәнә шундақ бир мәктәп орнида 715 җәсәт байқалғаниди. Әйни чағда ятақлиқ мәктәпләрдә "мәдәнийәт өгитиш" намида ата-анилиридин мәҗбурий айривелинған бу йәрлик милләт балилириниң пәрвасизлиқ, хорлаш вә сәл қараштәк сәвәбләр түпәйлидин өлгәнлики пәрәз қилинмақта. Мәзкур вәқә канада һөкүмити, хәлқи вә канададики йәрлик хәлқләрни вә шундақла дуня җамаәтчиликини зор зилзилигә салған вә қаттиқ әпсусландурған шундақла тарихтики сәвәнликләрниң тәкрарланмаслиқи үчүн һәммәйләнниң йәнә бир қетим аччиқ савақ елишиға түрткә болғаниди.

Һалбуки, нурғун кишиләрниң диққитини қозғиғини, хитай һөкүмитиниң мәзкур вәқәгә қайтурған ғәлитә инкаси болди. Чүнки хитайдики мәтбуатлар канададики бу вәқәгә интайин кәң орун бериш биләнла қалмай, уни канаданиң вә җүмлидин ғәрб дөләтлириниң кишилик һоқуқ қиммәт қаришиға һуҗум қилидиған пурсәткә айландурған.

Американиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ сабиқ муавин әлчиси вә уйғурлар мәсилисидә изчил һалда мәйданини изһар қилип келиватқан келлий куррий ханим "хитай дөлити пәқәтла хитайларниң" намлиқ мақалисини дәл хитай һөкүмитиниң мана бу позитсийәсидин чиқиш қилип туруп язған.

Униң баян қилишичә, канададики бу вәқә хитай дөләт ахбарат вастилирида пәвқуладдә дәриҗидә хәвәр қилинған вә униңда хитай ташқи ишлар министирлиқиниң әмәлдарлириниң сөзлириму йәр алған. "хитай күндилик гезити" дә җаң җовшяң худди бир ғәлибә тәнтәниси қилғандәк "канадани өз ичигә алған бир қисим ғәрб дөләтлири башқа дөләтләргә кишилик һоқуқ ишлири тоғрисида вәз ейтишни яхши көриду. Улар башқиларни ишарәт қилиштин аввал, өзиниң өтмүшини тәкшүрүп, хаталиқлирини түзитиши керәк", дәп язған. Хитайниң б д т да турушлуқ даимий вәкилиму мушуниңға охшаш услубта ипадә билдүргән.

Келлий куррий ханим болса "дөләтлик көзитиш журнили" да елан қилған мақалисидә мундақ язған: "бир дөләт тарихта йәрлик милләт балилириға қилинған хата муамилигә аит дәлил-испатларни ашкарилиса уларниң қайғусиға ортақ болуш орниға хушал болуш һелиғу бир дөләт икән, һәрқандақ бир кишигә ярашмайдиған бир һәрикәт. Йәнә келип өз ичидики аз санлиқ милләт вә диний аз санлиқларға ирқий қирғинчилиқ қилғанлиқтин әйиблиниватқан бир дөләтниң тарихтики хаталиқлирини сәмимий вә очуқ-ашкара һалда етирап қиливатқан дөләткә бундақ муамилә қилиши кишини қаттиқ һәйран қалдуриду. Бирақ хитайниң өз ичидики аз санлиқ милләт вә диний аз санлиқларға қиливатқан рәһимсиз муамилиси дәл хитайниң тәшвиқатчилири вә һөкүмәт органлириниң немә үчүн канаданиң йәрлик милләт паҗиәсигә бунчә күчәп есиливалғанлиқини чүшәндүрүп бериду".

Келлий куррий ханим мақалисини мундақ давам қилған: "компартийәниң тәшвиқатчилири ғәрбни мунапиқлиқ билән әйибләшкә һерисмән. Улар хитай компартийәсиниң тибәт вә шинҗаңдики еғир ирқчилиқ вә мустәмликичилик сияситини канаданиң йәрлик хәлқләргә тарихта йүргүзгән вә аллиқачан өкүнүп тәрк қилған ирқчилиқ сияситигә селиштуруп кәлди. Әмма канаданиң йәрлик милләт балилирини өйидин айрип әп кәткәнликини қаттиқ әйибләватқан бу хитай тәшвиқатчилири әксичә нөвәттә шинҗаң вә тибәттә йүргүзүлүватқан охшаш қилмишниң әң күчлүк қоллиғучилиридур. Әҗәба, 1800-йилларда канаданиң йәрлик милләтләргә қаратқан бу сиясити‹чөчүтидиған вә қорқунчлуқ' болса, бу сиясәтләр хитай компартийәси тәрипидин 21-әсирдә уйғур вә тибәтләргә қарши йүргүзүлсә ‹қорқунчлуқ' болмамдикән?"

Хитай һөкүмити охшаш услубни 2020-йили 5-айда америкада сақчиниң һәддидин зиядә күч қоллиниши нәтиҗисидә һаятидин айрилған җорҗ флойд вәқәсидиму қилған. Әйни чағдиму хитай һөкүмитиниң рәсмий ахбаратлири, баянатчилири хитайда чәкләнгән тивиттер қатарлиқ мунбәрләрни қоллинип туруп "америка башқиларға дәрс бериштин аввал қара тәнликләрниң һоқуқини бериши керәк" дәп қаттиқ җар салған. Америкадики кор аналитик тәтқиқат орниниң қурғучиси доктор андирс кор бизниң бу һәқтики зияритимизни қобул қилип, буниң хитай давамлиқ қоллинип кәлгән бир ғәлитә истратегийәликни ейтти.

У мундақ деди: "хитай йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ наһайити кәң көләмдә әйиблиниватиду. Хитай һөкүмити бу әйибләшләргә қарши турушта давамлиқ һалда әйибни қарши тәрәпкә артип қоюштәк бир ғәлитә истратегийә қоллинип кәлди. Һалбуки хитай һөкүмитиниң уйғурлар, тибәтләр вә фалунгуң қатарлиқларға йүргүзүватқан зулуми билән америка вә канада қатарлиқ дөләтләрниң йәрлик милләтлиригә йүргүзгән ассимилятсийә сиясәтлири арисидики әң зор пәрқ болса америка вә канада бундақ сиясәтләрни әсирләр бурун, иккинчи дуня урушидин бурун калифорнийә қатарлиқ ғәрбий районларға кеңәймичилик қиливатқанда йүргүзгән".

Америкадики уйғур зиялийси елшат һәсән әпәндиму америка вә канада қатарлиқ йәрлик милләтләргә ассимилятсийә сиясәтлири йүргүзүлгән вақит билән һазирқи әсирни селишـтурушқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Келлий куррий ханим мақалисидә, канада, америка вә австралийә қатарлиқ йәрлик хәлқләр мәсилиси болған дөләтләр билән хитай арисидики пәрқни тилға елип, "хитай һөкүмити юқиридики дөләтләрниң әксичә өзи иҗра қиливатқан ассимилятсийә сиясәтлирини хата дәп қаримайду, мана бу кишигә әндишә беридиған муһим нуқта" дәп баян қилған.

Андирс кор әпәндиму хитай билән американиң өз хаталиқлири билән йүзлишиши арисидики пәрққә диққәт тартип "биз хаталиқимизни инкар қилмаймиз, әмма хитай һөкүмити һәқиқәтни дегәнләрни түрмигә ташлайду" деди.

У мундақ дәп тәкитлиди: "биз әйни вақитта америка вә канададики йәрлик милләтләргә қилинғанларни зулум вә мәҗбурий ассимилятсийә дәп тонуймиз. Уни инкар қилмаймиз, әксичә биз 100 йилдин бери бу тоғрулуқ әркин муназирилишиватимиз. Биздә пикир әркинлики бар, хитайда йоқ. Америка вә канадада йәрлик милләтләрдин болған паалийәтчиләр бар, нурғун юқири дәриҗилик профессорлар бар, зиялийлар бар вә улар арисида нурғун муһим вәзипиләрдики шәхсләр бар, мана улар мәйли америка һөкүмитини мәйли канада һөкүмитини тоғра ишни қилишқа қистайду, һөкүмәтләрни бу мәсилидә тәкшүрүш әп беришқа чақириду. Йәрлик хәлқләр учриған зиянларни толдуруш үчүнму нурғун хизмәтләр қилинди. Әмма хитайдичу? улар җинайәтлирини пүтүнләй инкар қилиду. Кимки уйғурларға қилиниватқан ирқий қирғинчилиқни тилға алса түрмигә қамилиду. Мана бу бизниң пәрқимиз".

Келлий куррий ханим мақалисидә гәрчә америка 18-19-әсирләрдә ғәрбкә кеңийиштә қолланған көчмәнләр-мустәмликичилик һәрикәтлириниң көпинчисини хитай хәлқ җумһурийитиниңму биринчи күнидин тартип охшаш қолланған болсиму, бирақ хитайниң буни һечқачан етирап қилип бақмиғанлиқи, әксичә уларниң дөләтләр вә хәлқләрниң каллисиға һәдәп хитайни "мустәмликичиликниң қурбани" дәп чоңқур сиңдүргәнликини баян қилған. У хитай компартийәси дәсләптә бир мәзгил совет иттипақидин өрнәк елип аптономийә салаһийити бәргән болсиму, бирақ йүргүзгән сиясәтлириниң изчил һалда ассимилятсийә қилиш, хитай көчмәнлирини йөткәш вә "хән шовинзимлиқи", йәни чоң хитайчилиқ болуп кәлгәнликини баян қилған.

У йәнә мундақ дегән: "биз гәпни хитай әмәлдарлириниң канададики йәрлик милләт балилириниң ечинишлиқ өлүмидин хушал болуп тамаша көрүп кетишигә қайтуруп келәйли. Тилға елинғандәк, биз канададики бу вәһшийликләрни билимиз, чүнки дөләт уларни тәкшүрүш үчүн һәқиқий тиришчанлиқ көрситиватиду. Америка вә австиралийәдиму мушуниңға охшаш мәсилиләр бар. . . Биз бу мәсилиләрни мәктәп арқилиқ, аммибаб мәдәнийәт арқилиқ вә сиясәт бәлгиләш җәрянлиримизда давамлиқ өгинимиз. Бизниң демократик органлиримиз йәрлик хәлқләрниң һоқуқини қоғдаш һәм әслигә кәлтүрүш мәқсәт қилинған бәзи тәдбирләрни бәлгилиди. Дөлитимизниң қуллуқ түзүмидин ибарәт хаталиқини бир тәрәп қилиш тиришчанлиқиға охшаш, йәрлик америкалиқларға қаритилған хаталиқларни түзитиш, һесаблаш, етирап қилиш вә яришишниң қийин җәряни дөлитимиз мәвҗут болғанчә давамлишиши мумкин. Әмма биз давамлиқ һалда йәниму мукәммәл бир иттипақ қуруш тиришчанлиқимизниң бир қисми сүпитидә бу хаталиқлиримиз билән даим әркин вә очуқ-ашкара һалда йүзлишип кәлдуқ".

Елшат һәсән әпәнди куррий ханимниң дегәнлирини қоллап, хитайниң америка қатарлиқ дөләтләрниң тарихтики хаталиқини көтүрүп чиқип, уни өзиниң бүгүнки җинайәтлиригә баһанә қилмақчи болуши номуссизлиқ, дәп тәкитлиди.

Келлий куррий ханим мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғурлар, тибәтләргә қаритиватқан зиянкәшликини етирап қилмайла қалмай, бәлки уни әйибләватқан дөләтләр, һөкүмәтләр, ширкәтләрдин өч елиш васитиси қоллиниватқанлиқини баян қилған вә униңға тақабил туруш үчүн америка һөкүмитигә бәзи чақириқларни қилған. Биз бу һәқтики мулаһизиләрни кейинки программимизда аңлитимиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт