Kélliy kurriy: "Xitay döliti peqetla xitaylarning" (1)

Muxbirimiz irade
2021-08-05
Share
shi-jinping-suret-kocha.jpg Kochilardiki chong ékranlarda chiqirilghan xitay re'isi shi jinpingning süriti. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.
AP

Bu yil 5-ayda kanadada 1800-yillarda sélin'ghan we kanadadiki yerlik xelqlerning baliliri yighiwélinip "Terbiyelen'gen" yataqliq mekteplerning ornida 215 balining jesiti tépilghan. 6-Ayning béshida yene shundaq bir mektep ornida 715 jeset bayqalghanidi. Eyni chaghda yataqliq mekteplerde "Medeniyet ögitish" namida ata-aniliridin mejburiy ayriwélin'ghan bu yerlik millet balilirining perwasizliq, xorlash we sel qarashtek sewebler tüpeylidin ölgenliki perez qilinmaqta. Mezkur weqe kanada hökümiti, xelqi we kanadadiki yerlik xelqlerni we shundaqla dunya jama'etchilikini zor zilzilige salghan we qattiq epsuslandurghan shundaqla tarixtiki sewenliklerning tekrarlanmasliqi üchün hemmeylenning yene bir qétim achchiq sawaq élishigha türtke bolghanidi.

Halbuki, nurghun kishilerning diqqitini qozghighini, xitay hökümitining mezkur weqege qayturghan ghelite inkasi boldi. Chünki xitaydiki metbu'atlar kanadadiki bu weqege intayin keng orun bérish bilenla qalmay, uni kanadaning we jümlidin gherb döletlirining kishilik hoquq qimmet qarishigha hujum qilidighan pursetke aylandurghan.

Amérikaning birleshken döletler teshkilatida turushluq sabiq mu'awin elchisi we Uyghurlar mesiliside izchil halda meydanini izhar qilip kéliwatqan kélliy kurriy xanim "Xitay döliti peqetla xitaylarning" namliq maqalisini del xitay hökümitining mana bu pozitsiyesidin chiqish qilip turup yazghan.

Uning bayan qilishiche, kanadadiki bu weqe xitay dölet axbarat wastilirida pewqul'adde derijide xewer qilin'ghan we uningda xitay tashqi ishlar ministirliqining emeldarlirining sözlirimu yer alghan. "Xitay kündilik géziti" de jang jowshyang xuddi bir ghelibe tentenisi qilghandek "Kanadani öz ichige alghan bir qisim gherb döletliri bashqa döletlerge kishilik hoquq ishliri toghrisida wez éytishni yaxshi köridu. Ular bashqilarni isharet qilishtin awwal, özining ötmüshini tekshürüp, xataliqlirini tüzitishi kérek", dep yazghan. Xitayning b d t da turushluq da'imiy wekilimu mushuninggha oxshash uslubta ipade bildürgen.

Kélliy kurriy xanim bolsa "Döletlik közitish zhurnili" da élan qilghan maqaliside mundaq yazghan: "Bir dölet tarixta yerlik millet balilirigha qilin'ghan xata mu'amilige a'it delil-ispatlarni ashkarilisa ularning qayghusigha ortaq bolush ornigha xushal bolush hélighu bir dölet iken, herqandaq bir kishige yarashmaydighan bir heriket. Yene kélip öz ichidiki az sanliq millet we diniy az sanliqlargha irqiy qirghinchiliq qilghanliqtin eyibliniwatqan bir döletning tarixtiki xataliqlirini semimiy we ochuq-ashkara halda étirap qiliwatqan döletke bundaq mu'amile qilishi kishini qattiq heyran qalduridu. Biraq xitayning öz ichidiki az sanliq millet we diniy az sanliqlargha qiliwatqan rehimsiz mu'amilisi del xitayning teshwiqatchiliri we hökümet organlirining néme üchün kanadaning yerlik millet paji'esige bunche küchep ésiliwalghanliqini chüshendürüp béridu".

Kélliy kurriy xanim maqalisini mundaq dawam qilghan: "Kompartiyening teshwiqatchiliri gherbni munapiqliq bilen eyibleshke hérismen. Ular xitay kompartiyesining tibet we shinjangdiki éghir irqchiliq we mustemlikichilik siyasitini kanadaning yerlik xelqlerge tarixta yürgüzgen we alliqachan ökünüp terk qilghan irqchiliq siyasitige sélishturup keldi. Emma kanadaning yerlik millet balilirini öyidin ayrip ep ketkenlikini qattiq eyiblewatqan bu xitay teshwiqatchiliri eksiche nöwette shinjang we tibette yürgüzülüwatqan oxshash qilmishning eng küchlük qollighuchiliridur. Ejeba, 1800-yillarda kanadaning yerlik milletlerge qaratqan bu siyasiti'chöchütidighan we qorqunchluq' bolsa, bu siyasetler xitay kompartiyesi teripidin 21-esirde Uyghur we tibetlerge qarshi yürgüzülse 'qorqunchluq' bolmamdiken?"

Xitay hökümiti oxshash uslubni 2020-yili 5-ayda amérikada saqchining heddidin ziyade küch qollinishi netijiside hayatidin ayrilghan jorj floyd weqesidimu qilghan. Eyni chaghdimu xitay hökümitining resmiy axbaratliri, bayanatchiliri xitayda cheklen'gen tiwittér qatarliq munberlerni qollinip turup "Amérika bashqilargha ders bérishtin awwal qara tenliklerning hoquqini bérishi kérek" dep qattiq jar salghan. Amérikadiki kor analitik tetqiqat ornining qurghuchisi doktor andirs kor bizning bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, buning xitay dawamliq qollinip kelgen bir ghelite istratégiyelikni éytti.

U mundaq dédi: "Xitay yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq nahayiti keng kölemde eyibliniwatidu. Xitay hökümiti bu eyibleshlerge qarshi turushta dawamliq halda eyibni qarshi terepke artip qoyushtek bir ghelite istratégiye qollinip keldi. Halbuki xitay hökümitining Uyghurlar, tibetler we falun'gung qatarliqlargha yürgüzüwatqan zulumi bilen amérika we kanada qatarliq döletlerning yerlik milletlirige yürgüzgen assimilyatsiye siyasetliri arisidiki eng zor perq bolsa amérika we kanada bundaq siyasetlerni esirler burun, ikkinchi dunya urushidin burun kaliforniye qatarliq gherbiy rayonlargha kéngeymichilik qiliwatqanda yürgüzgen".

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi élshat hesen ependimu amérika we kanada qatarliq yerlik milletlerge assimilyatsiye siyasetliri yürgüzülgen waqit bilen hazirqi esirni sélishـturushqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Kélliy kurriy xanim maqaliside, kanada, amérika we awstraliye qatarliq yerlik xelqler mesilisi bolghan döletler bilen xitay arisidiki perqni tilgha élip, "Xitay hökümiti yuqiridiki döletlerning eksiche özi ijra qiliwatqan assimilyatsiye siyasetlirini xata dep qarimaydu, mana bu kishige endishe béridighan muhim nuqta" dep bayan qilghan.

Andirs kor ependimu xitay bilen amérikaning öz xataliqliri bilen yüzlishishi arisidiki perqqe diqqet tartip "Biz xataliqimizni inkar qilmaymiz, emma xitay hökümiti heqiqetni dégenlerni türmige tashlaydu" dédi.

U mundaq dep tekitlidi: "Biz eyni waqitta amérika we kanadadiki yerlik milletlerge qilin'ghanlarni zulum we mejburiy assimilyatsiye dep tonuymiz. Uni inkar qilmaymiz, eksiche biz 100 yildin béri bu toghruluq erkin munazirilishiwatimiz. Bizde pikir erkinliki bar, xitayda yoq. Amérika we kanadada yerlik milletlerdin bolghan pa'aliyetchiler bar, nurghun yuqiri derijilik proféssorlar bar, ziyaliylar bar we ular arisida nurghun muhim wezipilerdiki shexsler bar, mana ular meyli amérika hökümitini meyli kanada hökümitini toghra ishni qilishqa qistaydu, hökümetlerni bu mesilide tekshürüsh ep bérishqa chaqiridu. Yerlik xelqler uchrighan ziyanlarni toldurush üchünmu nurghun xizmetler qilindi. Emma xitaydichu? ular jinayetlirini pütünley inkar qilidu. Kimki Uyghurlargha qiliniwatqan irqiy qirghinchiliqni tilgha alsa türmige qamilidu. Mana bu bizning perqimiz".

Kélliy kurriy xanim maqaliside gerche amérika 18-19-esirlerde gherbke kéngiyishte qollan'ghan köchmenler-mustemlikichilik heriketlirining köpinchisini xitay xelq jumhuriyitiningmu birinchi künidin tartip oxshash qollan'ghan bolsimu, biraq xitayning buni héchqachan étirap qilip baqmighanliqi, eksiche ularning döletler we xelqlerning kallisigha hedep xitayni "Mustemlikichilikning qurbani" dep chongqur singdürgenlikini bayan qilghan. U xitay kompartiyesi deslepte bir mezgil sowét ittipaqidin örnek élip aptonomiye salahiyiti bergen bolsimu, biraq yürgüzgen siyasetlirining izchil halda assimilyatsiye qilish, xitay köchmenlirini yötkesh we "Xen showinzimliqi", yeni chong xitaychiliq bolup kelgenlikini bayan qilghan.

U yene mundaq dégen: "Biz gepni xitay emeldarlirining kanadadiki yerlik millet balilirining échinishliq ölümidin xushal bolup tamasha körüp kétishige qayturup kéleyli. Tilgha élin'ghandek, biz kanadadiki bu wehshiyliklerni bilimiz, chünki dölet ularni tekshürüsh üchün heqiqiy tirishchanliq körsitiwatidu. Amérika we awstiraliyedimu mushuninggha oxshash mesililer bar. . . Biz bu mesililerni mektep arqiliq, ammibab medeniyet arqiliq we siyaset belgilesh jeryanlirimizda dawamliq öginimiz. Bizning démokratik organlirimiz yerlik xelqlerning hoquqini qoghdash hem eslige keltürüsh meqset qilin'ghan bezi tedbirlerni belgilidi. Dölitimizning qulluq tüzümidin ibaret xataliqini bir terep qilish tirishchanliqigha oxshash, yerlik amérikaliqlargha qaritilghan xataliqlarni tüzitish, hésablash, étirap qilish we yarishishning qiyin jeryani dölitimiz mewjut bolghanche dawamlishishi mumkin. Emma biz dawamliq halda yenimu mukemmel bir ittipaq qurush tirishchanliqimizning bir qismi süpitide bu xataliqlirimiz bilen da'im erkin we ochuq-ashkara halda yüzliship kelduq".

Élshat hesen ependi kurriy xanimning dégenlirini qollap, xitayning amérika qatarliq döletlerning tarixtiki xataliqini kötürüp chiqip, uni özining bügünki jinayetlirige bahane qilmaqchi bolushi nomussizliq, dep tekitlidi.

Kélliy kurriy xanim maqaliside xitay hökümitining Uyghurlar, tibetlerge qaritiwatqan ziyankeshlikini étirap qilmayla qalmay, belki uni eyiblewatqan döletler, hökümetler, shirketlerdin öch élish wasitisi qolliniwatqanliqini bayan qilghan we uninggha taqabil turush üchün amérika hökümitige bezi chaqiriqlarni qilghan. Biz bu heqtiki mulahizilerni kéyinki programmimizda anglitimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet