Analizchilar: "Shinjang uniwérsitétigha xitaydin bash mudir teyinlinishi aptonomiye niqabining ashkara yirtilishidur"

Muxbirimiz méhriban
2020-10-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Shinjang uniwérsitétining aldi körünüshi.
Shinjang uniwérsitétining aldi körünüshi.
Social Media

Xitay taratquliri 25-séntebir xewer bérip, 2019-yili 3-aydin buyan shinjang uniwérsitétining mu'awin mudirliq wezipisini ötewatqan yaw chyangni shinjang uniwérsitétigha bash mudiri qilip teyinligenlikini élan qildi. Melum bolushiche, bu xitay hökümitining 1955-yili Uyghur aptonom rayoni qurulghandin buyan rayondiki eng aliy bilim yurti hésablan'ghan shinjang uniwérsitétigha tunji qétim bir xitayni bash mudir qilip teyinlishi iken.

Shinjang uniwérsitéti Uyghur élidiki tarixi eng uzun, nopuzi eng yuqiri bolghan, shundaqla rayondiki simwolluq xaraktérge ige aliy bilim yurtidur. Mezkur bilim yurtining qurulush tarixi 1920-yillardiki "Rusche qanun mektipi" din bashlinidighan bolup, 1935-yiligha kelgende "Shinjang instituti" dégen nam bilen Uyghur diyaridiki aliy bilim yurtigha aylan'ghan. 1949-Yilidin kéyin burhan shehidi, seypidin ezizi qatarliq yuqiri derijilik kishiler mezkur aliy bilim yurtining mudirliqini qoshumche ötigen. "Medeniyet inqilabi" din kéyin enwer xanbaba, qéyyum bawudun, hakim jappar, ibrayim xaliq, enwer hamut, tashpolat téyip, weli barat qatarliq kishiler shinjang uniwérsitétining mudiri bolup wezipe ötigen.

Chén chüen'go Uyghur aptonom rayonluq partkomning bash sékrétarliqigha teyinlinip uzun ötmey, yeni 2017-yili 3-ayda shinjang uniwérsitétining mudiri tashpolat téyip wezipisidin qaldurulghan. Uning ornigha shinjang pédagogika uniwérsitétining mudiri weli barat shinjang uniwérsitétining mudirliqigha teyinlen'gen. 2017-Yili rayonda bashlan'ghan zor tutqunda shinjang uniwérsitétinbing mudiri tashpolat téyip, ataqliq proféssorlardin abdukérim rahman, azad sultan, arslan abdulla, rahile dawut, gheyretjan osman qatarliqlar ilgiri-kéyin tutqun qilinip lagérlargha yaki türmige qamalghan. 2019-Yili ularning beziliri qoyup bérilgen bolsimu, emma köp qismining hazirghiche iz-dériki yoq. 2019-Yili shinjang uniwérsitétining mudiri tashpolat téyipqa "Döletni parchilash" jinayiti artilip, 2 yil kéchiktürüp ölüm jazasi bérilgenliki élan qilin'ghan. Tashpolat téyiptin kéyin shinjang uniwérsitétining mudirliqigha teyinlen'ginige téxi bir yilmu bolmighan weli baratningmu tutqun qilin'ghanliq xewiri otturigha chiqti.

2018-Yilining axiridin 2020-yili 22-séntebirgiche shinjang uniwérsitétining bash mudirliq orni üzlüksiz bosh qaldurulghan. 2019-Yili 3-ayda yaw chyang isimlik xitay proféssor chingxu'a uniwérsitétidin shinjang uniwérsitétigha yötkep kélin'gen. Yawchang 2020-yili 22-séntebir küni shinjang. Uniwérsitétining bash mudirliqigha teyinlen'gen. Buning aldida shinjang uniwérsitéti partkomining sékrétari bolghan xitayning shinjang uniwérsitétining mektep mudirliq wezipisinimu qoshumche ötep turghanliqi melum.

Xitayning "Beydu" uchur ambiridin melum bolushiche, yaw chyang 1978-yili béyjingdiki chingxu'a uniwérsitétigha oqushqa kirgen. Oqush püttürgendin kéyin u jéjyang uniwérsitéti we chingxu'a uniwérsitétida proféssor, doktor yétekchisi, aspirantlar yétekchisi, fakultét mudiri qatarliq wezipilerde bolghan. 2019-Yili 3-ayda u shinjang uniwérsitétigha mu'awin partkom sékrétari we mu'awin mektep mudiri qilip yötkep kélin'gen.

Shinjang uniwérsitétining mektep torida 2020-yili 25-séntebir küni élan qilin'ghan xewerde yaw chyangni mudirliqqa östürüsh qararining "Aptonom rayonluq partkom, merkiziy teshkilat bölümi we ma'arip ministirliqi qatarliq orunlarning qayta-qayta pikir almashturushi hem kéngishishning netijisi" ikenliki eskertilgen.

Biz shinjang uniwérsitétigha yéngidin teyinlen'gen xitay mektep mudirining ehwalini bilish üchün shinjang uniwérsitétigha téléfon qilduq. Bu jeryanda mektepning yéngi mudiri yaw chyangning ishxanisining téléfon nomurigha érishtuq. Emma mektep mudiri ishxanisidin téléfonni alghan xitay er téléfonning amérikadin urulghanliqini bilgendin kéyin, ishxanida yéngi mektep mudirining yoqluqini bildürüp, so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi.

Xitay da'irilirining 2017-yili Uyghur diyaridiki keng-kölemlik tutquni bashlan'ghandin kéyin, shinjang uniwérsitétida mektep mudiri tashpolat téyipni öz ichige alghan nurghunlighan Uyghur serxilliri tutqun qilindi. Aridin 3 yildek waqit ötkende shinjang uniwérsitétigha xitaydin mektep mudiri teyinlishi, chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliri we weziyet analizchilirining küchlük inkasini qozghidi. Ular bu ehwalni Uyghur diyaridiki yene bir qétimliq chong özgirish dep qarimaqta.

Amérika alem qatnishi idarisining inzhénéri, doktor erkin sidiq ependi 1978-yildin 1982-yilghiche shinjang uniwérsitétida oqughan Uyghur ziyaliylirining biri. Erkin sidiq ependi 29-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, "Shinjang uniwérsitétigha xitaydin bash mudir teyinlinishi, Uyghur hazirqi zaman tarixidiki burulush xaraktérlik zor weqe," dédi.

Erkin sidiqning qarishiche, shinjang uniwérsitétigha xitaydin bash mudir qoyulushi, xitay da'iriliri dawrang séliwatqan atalmish "Milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni" ning yalghan niqabining resmiy yirtilishi iken.

Erkin sidiq ependining körsitishiche, xitay kommunist hökümiti "Uyghur aptonom rayoni" qurulghandin buyan, shinjang uniwérsitéti qatarliq rayondiki aliy bilim yurtlirigha Uyghurlarni bash mudir qilip teyinlesh arqiliq atalmish "Aptonomiye qanuni" ning ijra qiliniwatqanliqini dunyagha perdazlap körsitip kelgen iken.

Uning qarishiche, xitay hökümiti 2017-yilidin bashlap Uyghurlarni milyonlap lagérlagha qamighan, qul ishchi qilip pütkül xitay ölkilirige tarqaqlashturghan. Xitay hökümitining mushundaq bir qatar milliy qirghinchiliq siyasitini yürgüzüshi netijiside qeghez yüzidiki bu saxta "Aptonomiye" ningmu ich yüzi ashkara bolghan.

Nöwette amérikaning nyu-york shehiride yashawatqan xitay adwokat téng byaw béyjingdiki mezgilide Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerning aptonomiye hoquqi heqqide köp qétim ashkara pikir qilghan we Uyghur ziyaliysi ilham toxtini yéqindin qollighan xitay adwukatlirining biri. U 2013-yili xitayda yüz bergen 9-iyuldiki kishilik hoquq adwukatlirini tutqun qilish weqeside xongkung arqiliq amérikagha kélip, panahliq tiligen.

29-Séntebir ziyaritimizni qobul qilghan awokat téng byaw bu heqte öz qarashlirini otturigha qoydi. Uning qarishiche, xitay da'irilirining Uyghur aptonom rayonidiki aliy bilim yurti-shinjang uniwérsitétigha xitay mudir teyinlishi, xitay hökümitining rayondiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerge qarita yürgüzüp kéliwatqan mustemlike siyasitini ashkara halette otturigha chiqirishi, hetta téximu radikal wastilar arqiliq ijra qilishining bashlinishi iken.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri, amérikadiki Uyghur pa'aliyetchisi ilshat hesen ependimu bu heqte ziyaritimizni qobul qildi.

Uning qarishiche, xitay kommunist hökümiti Uyghur diyarini bésiwalghan 70 yildin buyan, Uyghur diyarida "Aptonomiye" namida mustemlike siyasitini yürgüzüp kelgen. Emma 2017-yilidiki chong tutqun'ghiche shinjang uniwérsitéti qatarliq aliy bilim yurtlirining mektep mudirliq wezipisini yenila Uyghurlar ötep kelgen idi. 2020-Yili 9-ayning 22-küni da'irilerning shinjang uniwérsitétigha xitaydin bash mudir teyinlishi, bésiwélin'ghan zimin-sherqiy türkistandiki Uyghurlar üchün xitayning mustemlike siyasitining téximu éghirlashqanliqidin dérek béridiken.

Ilshat hesenning ilgiri sürüshiche, xitay hökümitining shinjang uniwérsitétidek simwol xaraktéri küchlük aliy mektepke xitaydin bash mudir teyinlinishi, xitayning rayonda Uyghurlarni ma'arip we medeniyet jehettin toluq assimilyatsiye qilish niyitining resmiy ochuqchiliqqa chiqqanliqidin signal béridiken.

Toluq bet