“Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki yighinda otturigha qoyulghan pikirler

Bérndin ixtiyariy muxbirimiz hebibulla izchi teyyarlidi
2023.11.27
chex-praga-yighin-01

Doktor ha'ina mérkxan “1930-1951 Giche sherqiy türkistanda ishghalgha qarshi küresh” dégen témida doklat sundi, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

chex-praga-yighin

Indi'ana uniwérsitéti piroféssori, Uyghurshunas doktor gardnér bowgingdong bilen doktor gülnisa nazarowa xanim “Yollarning her qaysi tarmaqlargha ayrilishi ottura asiyagha Uyghur köchmenliri we shinjang mesilisi” dégen témida doklat bériwatqan körünüsh, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

chex-praga-yighin-02

“Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq muhakime yighini ariliqidiki qehwe söhbiti körünüshi, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

chex-praga-yighin-03

“Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq muhakime yighini ariliqidiki qehwe söhbiti körünüshi, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

chex-praga-yighin-04

“Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq muhakime yighini ariliqidiki qehwe söhbiti körünüshi, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

chex-praga-yighin-05-yalqun-uluyol

“Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq muhakime yighinida doktorant yalqun ulughyol ependi doklat bériwatqan körünüsh, 2023-yili 24-noyabir, piraga RFA/Hebibulla izchi

24-Noyabir küni chéx jumhuriyitining paytexti pragada chéx penler akadémiyesining sahibxanliqida “Xitay mustemlikichiliki we Uyghur rayoni” témisidiki xelq'araliq muhakime yighini bashlandi. Shu küni chüshtin burun bashlan'ghan yighinda chéx penler akadémiyesidin doktor andériy klimis (Ondrej Klimes) ependining échilish nutqidin kéyin yighinda “Xitay mustemlikisidiki sherqiy türkistan” , “Mustemlike tarixidiki qetli'amlar we uning tesiri” qatarliq témilar boyiche doklatlar sunuldi.

Yawropa Uyghur institutidin dilnur reyhan xanim neq meydanda radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu qétimqi yighinning asasliq meqsiti we yighin heqqide tepsiliy melumat bérip ötti.

 Yighinda aldi bilen qazaqistan turan uniwérsitétidin piroféssor ablet kamalow “Sowét ittipaqining qizil térrorluqi: qirghinchiliqning ziyankeshlikige uchrighanlar” dégen témidiki léksiyesini teqdim qildi. Piroféssor ablet kamalow doklatida ottura asiyadiki Uyghurlar sowét dewride duch kelgen qetli'amlar, “Atu paji'esi” we uning Uyghurlargha körsetken tesiri heqqide melumat berdi.

Jenwe uniwérsitéti sherqshunasliq bölümining doktoranti, Uyghurshunas lé'o ependimmu yighin ariliqida ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur mesilisining kishilik hoquqtin halqip ketken bir mustemlike mesilisi ikenlikini eskertti.

Yighin ariliqidiki qisqa dem élishtin kéyin özbékistan mukemmel uniwérsitéti insanshunasliq fakultétining dotsénti, doktor esrar qayimow “Özbékistan Uyghurliri: sowét ittipaqi we sowét ittipaqidin kéyinki dewrning milliy medeniyet kimliki” témisida doklat berdi. Uning doklatida ottura asiyadiki Uyghur muhajiret topining shekillinish jeryani, tarixi we herqaysi dewrlerdiki ehwali heqqide melumat bérildi. Doktor esrar qayimowning doklatida yene yéqinqi on yil ichide yüz bergen weqeler we “Xitayning sherqiy türkistanda yürgüzgen siyasetliri seweblik özbékistan Uyghurliriningmu sherqiy türkistan bilen bérish-kélish we munasiwetlirining üzülgenliki” témisidiki mesililer otturigha qoyuldi.

Arqidin indi'ana uniwérsitétining piroféssori, Uyghurshunas gardnér bowingdon bilen doktor gülnisa nazarowa xanim “Yollarning tarmaqlargha ayrilishi: Uyghurlarning ottura asiyagha köchüshi we ‛shinjang mesilisi‚” dégen témida birleshme doklat sundi. Doktor gardnér bowingdon eyni waqittiki sowét-xitay munasiwetliri hemde Uyghurlarning sowét térritoriyesige köchüshining siyasiy arqa körünüshi heqqide toxtaldi. U bu heqte toxtilip, Uyghurlarning öz waqtida sowét ittipaqi tewesige köchüshidiki asasliq seweblerning xitay hökümitining siyasiy bésimliri, ishghaliyettin kéyinki chong tazilashlar we yerlik xelqlerge qaritilghan basturushlar ikenlikini sherhlidi. Gülnisa nazarowa xanim bolsa Uyghurlarning ottura asiyagha köchüshtin kéyinki bashtin kechürgen qismetliri we Uyghurlarda qaldurghan tesiri heqqide, shundaqla her qaysi dewrdiki oxshimighan ré'alliqni öz a'ilisining qismetlirige birleshtürgen halda bayan qildi.

Yighin ariliqida gülnisa xanim ziyaritimizni qobul qilip, ottura asiya Uyghurlirining milliy kimlikini qoghdash we saqlap qélishning muhimliqini eskertip ötti.

Bu qétimqi yighin'gha türkiyedin yétip kelgen yash pa'aliyetchi, türkiyediki koch uniwérsitétining doktoranti yalqun olughyol ependi “Milliy toqunushning yiltizi toghrisida qayta oylinish: Uyghur we tungganlarning ehwali heqqidiki sélishturma” témisi léksiye sundi. Léksiyedin kéyin ziyaret jeryanida yalqun ependi bu toghrisida ayrim ziyaritimizni qobul qilip, téximu tepsiliy melumat berdi.

24-Noyabirdin 26-noyabirghiche ikki kün dawam qilidighan bu yighin chéx penler akadémiyesi sherqshunasliq instituti, yawropa Uyghur instituti, jenwe uniwérsitéti sherqiy asiya tetqiqat bölümi qatarliq orunlarning birliship teshkillishide ötküzülgen bolup, bu qétimqi yighin'gha Uyghurshunaslar, tarixchilar we mustemlikichilik mesililiri bilen shughulliniwatqan mutexessisler qatnashti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.