Магнус фискәсйө: “хитай мустәмликичилири уйғурларни вәйран қилишта натсистларниң йолини тутти”

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.01.09
Тутқундики уйғур өсмүрләрниң “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дә ашкариланған рәсимлири
Yettesu

Явропа мәдәнийәт телевизийәси (ARTE) йеқинда “хитайниң мустәмликә тәшвиқатчилири” намлиқ һөҗҗәтлик видийо тарқатқан болуп, уйғур райониға көчүп барған хитай аққунлириниң техиму көп хитай көчмәнлирини уйғур райониға җәлп қилиш үчүн елип барған тор тәшвиқатлирини баш тема қилған. Бу видийода коммунист хитайниң биңтүәндин пайдилинип қандақ мустәмликичилик вә зораванлиқ елип барғанлиқи,  уйғурларни кәң көләмдә лагерға солап, уларниң йәр-земини, өйлири вә иш орниға ичкири хитайдин кәлгәнләрни орунлаштурғанлиқи, уйғур яшлирини болса ичкири хитайға мәҗбурий әмгәк қуллири болушқа маңдурғанлиқи пакитлиқ һалда йорутуп берилгән. 

Видийода көрситилишичә, хитайниң иҗтимаий алақә супилирида хитайларни уйғур дияриға келишкә қизиқтуридиған хитай тәшвиқатчилири көпәйгән. Уларниң һәммиси уйғур райониға кәлгән хитайлар еришидиған етибар сиясәтләр вә кәң имканийәтләрни тонуштурған. Йәр, өй-мүлүк, бағ-варан, сиясәттики ғәмхорлуқларни алаһидә көрситип өткән. Уйғур дияриға йәрләшкән бу хитай тәшвиқатчилириниң нәқ мәйдан сөзлиридә, биңтүән даирилириниң хитай көчмәнлиригә дача шәкиллик өйләрни селип бәргәнлики, 58 миң сомға икки еғизлиқ бир салонлуқ өй сетип бәргәнлики тәшвиқ қилинған, буниңға  ақсу 1-дивизийә арал шәһири мисал қилип көрситилгән.  Бу тоғрулуқ мәхсус видийо қанили ачқан шәндуңлуқ бир хитай “бу йәр наһайити тинч, бихәтәр, нурғун достлар хизмәт вә балилирини дәп бу йәргә келип яшаватиду” дегән. “чилу семизәкниң ғәрбни айлиниши” намлиқ бу қаналниң әгәшкүчилири хели көп болуп, бәзи хитайларниң бу қаналдики тәшвиқатни көргәндин кейин уйғур райониға кәлгәнлики билинмәктә. 

“хитай рәқәмлик дәври” (China Digital Time) таратқусиниң тәһрири артур кофман (Arthur Kaufman)  бу һөҗҗәтлик видийо һәққидә язған обзорида, хитай аққунлириниң йәрлик иҗтимаий алақә супилиридин пайдилинип, уйғур райониниң мустәмликилишишини илгири сүрүватқанлиқини оттуриға қойған. У радийомизға йоллиған язма инкасида, хитай тәшвиқатчилириниң йәрлик һөкүмәтниң, биңтүән орунлириниң қоллишиға еришиватқанлиқини, буни шәндуңлуқ тәшвиқатчиниң сөзлиридин көрүвалғили болидиғанлиқини билдүрди.

Бу хитай сөзидә видийо арқилиқ арал шәһирини тонуштуруватқанлиқини, юртдашлириниң бу йәрдин иш тепишиға ярдәм қилидиғанлиқини, шәндуңдин бир достиниң у чиқарған видийоларни көргәндин кейин удул шинҗаңға кәлгәнликини ейтиду.

Америкадики сиясий көзәтчи илшат һәсән бундақ хитайларниң “сиясий көчмәнләр” икәнликини билдүрди. 

Явропа мәдәнийәт телевизийәси тарқатқан бу видийода йәнә,  6-дивизийә вуҗячү шәһири 50-түәнниң етибар сиясити һәққидики һөҗҗәт хитайниң мустәмликә сияситиниң пакити сүпитидә көрситилгән болуп, униңда йеңи кәлгән һәр бир хитай көчмәнгә 2 модин өйлүк җай, 35 модин йәр тәқсимлинидиғанлиқи, иҗарә өйгә 4 йил иҗарә һәққи төлимәйдиғанлиқи, иҗарә вақти тошқандин кейин өйни давамлиқ иҗаригә алса яки сетивалса болидиғанлиқи, өй сетивалғучиларға һәр нопусқа 40 миң йүән ярдәм, айда 400 йүәндин 1000 йүәнгичә турмуш расхоти берилидиғанлиқи, һәқсиз давалиниш вә һәқсиз суғуртидин бәһримән болалайдиғанлиқи, 60 яшқа тошқанда пенсийә пули алалайдиғанлиқи бәлгиләнгән.

Америка корнел университетиниң оқутқучиси, хитайда көп мәзгил турған шиветсийәлик антрополог магнус фискәсйө (Magnus FisckscjÖ) өзиниң X һесабида билдүргән инкасида бу һөҗҗәтлик видийоға юқири баһа бәргән  һәмдә мундақ дәп язған: “бу, натсистларниң усули: алди билән ирқий кәмситиш түпәйлидин йәрлик аһалиләрни қоғлап чиқириду, уларни лагерларға солап қул қилиду, арқидин өйлирини тартивалиду”.

Магнус фискәсйө зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “бу филимда хитай һөкүмитиниң көплигән хитайларни шинҗаңға келип мустәмликичилик қилишқа риғбәтләндүргәнлики көрситилгән, у хитайлар шинҗаңға мундақла келип қалғини йоқ, қуруқдалған өйләргә өзичила кирип қалғини йоқ, бәлки у тәшкиллик, пиланлиқ қилиниватқан иш. Һөкүмәт яллиған тор тәшвиқатчилири өз юртидики хитайларни қизиқтуруп,  шинҗаңға кәлсә чоң өйгә еришидиғанлиқи, пул тапалайдиғанлиқини ейтиду. Һазирғичә елан қилинған 500 дәк видийони көргинимиздә, уларниң асасән һөкүмәт ялливалған тәшвиқатчилар икәнлики ениқ. Һөкүмәт улардин васитә сүпитидә пайдилиниду, шуңа улар өзиму мустәмликичиләр һесаблиниду”.

Илшат һәсән әпәнди хитайниң уйғур райониға “сиясий көчмәнләр”ни йөткишиниң тарихта натсистларниң йәһудийларни қоғлап, уларниң өйлирини германларға бериши, русларниң қирим татарлирини өй-маканидин айрип, униң орниға русларни көчүргәнликигә охшаш миллий қирғинчилиқ җинайити икәнликини билдүрди.

Доктор магнус фискәсйө  X да йәнә мундақ дәп язған: “буниңдин илгири хитай мустәмликичилириниң уйғурларниң өй-мүлүк байлиқини қандақ тартивалғанлиқи вә торда сатқанлиқини унтумаслиқ керәк. Бу худди натсистларниң сәнәт әсәрлирини оғрилап сатқиниға охшайду”. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

“улар (натсистлар) турған өйму сақчилар германийәдин қоғлап чиқарған яки лагерға апирип солиған йәһудийларниң өйи иди. Улар бу өйләрдин оғрилап кәлгән сәнәт әсәрлири вә башқа буюмларни базарға апирип сатқан. Биз хитай тор бәтлиридә көрүватқан, хитайлар булап алған буюмларму дәл шуниңға охшайду. Чүнки уйғурлар тутулуп, өйлири қуруқдалғандин кейин асасән өйлиригә қайтип келәлмәйду. Кейин улар өз байлиқлириниң хитай тор бәтлиридә сетилип кәткәнликини байқиши мумкин. Һазирчә буниңға аит 55 вәқәниң йүз бәргәнлики хатириләнди, бу бәлким биз көргәнниң миңдин бири”.  

Бу һөҗҗәтлик видийода йәнә, биңтүәнниң уйғур районида пәйда болуш, тәрәққий қилиш тарихи, ичкири хитайдин келидиған көчмән нопусни ишқа орунлаштуруш вә йәрләштүрүштә ойниған һәл қилғучи роли көрситилгән.  

“шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дин ашкариланған, 2017-йил 12-айда тарқитилғанлиқи мәлум болған “хитай компартийәси мәркизий комитет ишханиси һөҗҗити” дә “милләтләрниң нопус қурулмисида тәңпуңсизлиқ еғир. Җәнубий шинҗаңда йәнә 300 миң адәмни көпәйтип, хитай нопусиниң җәнуби шинҗаңдики нисбитини ашуруш керәк” дәп ениқ көрситилгәниди.

Бу һөҗҗәтлик видийода, уйғур районидики яшларниң давамлиқ түрдә ичкиридики завутларға мәҗбурий әмгәккә маңдурулғанлиқи көрситилгән. Мәсилән, 2023-йил “баһар шамили” һәрикитидә қәшқәрдин бир түркүм уйғур яшлири хубейға маңдурулған. 4-Айниң 6-күни бир күндә маңидиған яшларға 102 данә пойиз белити елинғанлиқи көрситилгән.   Бу һәрикәтни қәшқәр шәһәрлик партком вә хәлқ һөкүмити тәшкиллигән,  узитиш мурасимида “амминиң ишқа орунлишишини тезлитип, инақ җәмийәт бәрпа қилайли!”, “өйдин чиқсаң җаһан дегән кәңри, ишләп пул тепип һаллиқ сәвийәгә йәт”, “сиртқа чиқип бир йил ишлисәң, аиләң пулдин ғәм қилмайду” дегән шоар лозункилири есилған.

2023-Йил 8-айниң 26-күни, хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиң уйғур аптоном районлуқ партком вә һөкүмәтниң доклатини аңлиғандин кейин, уйғур аптоном райониниң хитайдики истратегийәлик орниниң пәвқуладдә муһимлиқини тәкитлигәндин башқа, “шинҗаңдики аммини ичкири хитайда ишқа орунлаштурушқа йетәкләш, ичкири хитайдикиләрниң шинҗаңға келип игилик тиклиши вә олтурақлишишиға илһам бериш вә ярдәм бериш” керәкликини әскәрткәниди. Һөҗҗәтлик видийода бу нуқта алаһидә гәвдиләндүрүлгән.

Доктор магнус фискәсйө мундақ дәйду: “2017-йилдин буян ирқий қирғинчилиқ башлинип һазирғичә йәнила көплигән инсанлар  хитайда йүз бериватқан һәр хил ишларниң бир-бири билән болған бағлинишини чүшәнмәй келиватиду. Бәзиләр хитайдики йиғивелиш лагерини аңлиған болсиму, хитайда пәқәт шу бирла мәсилә бардәк ойливалиду, буниң ичидики ишларниң мунасивитини билмәйду. Мениңчә, көплигән лагер мәһбуслири шараитниң начарлиқи түпәйлидин өлүп кәтти. Һаят қалғанлири мәҗбурий ишләшни таллиши мумкин. Уларниң санини 3 милйонға бариду дәп тәхмин қилишқа болиду, бәлким улар аллиқачан қул әмгикигә селинип болди”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.