Magnus fiskesyö: “Xitay mustemlikichiliri Uyghurlarni weyran qilishta natsistlarning yolini tutti”

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.01.09
Tutqundiki Uyghur ösmürlerning “Shinjang saqchi höjjetliri” de ashkarilan'ghan resimliri
Yettesu

Yawropa medeniyet téléwiziyesi (ARTE) yéqinda “Xitayning mustemlike teshwiqatchiliri” namliq höjjetlik widiyo tarqatqan bolup, Uyghur rayonigha köchüp barghan xitay aqqunlirining téximu köp xitay köchmenlirini Uyghur rayonigha jelp qilish üchün élip barghan tor teshwiqatlirini bash téma qilghan. Bu widiyoda kommunist xitayning bingtüendin paydilinip qandaq mustemlikichilik we zorawanliq élip barghanliqi,  Uyghurlarni keng kölemde lagérgha solap, ularning yer-zémini, öyliri we ish ornigha ichkiri xitaydin kelgenlerni orunlashturghanliqi, Uyghur yashlirini bolsa ichkiri xitaygha mejburiy emgek qulliri bolushqa mangdurghanliqi pakitliq halda yorutup bérilgen. 

Widiyoda körsitilishiche, xitayning ijtima'iy alaqe supilirida xitaylarni Uyghur diyarigha kélishke qiziqturidighan xitay teshwiqatchiliri köpeygen. Ularning hemmisi Uyghur rayonigha kelgen xitaylar érishidighan étibar siyasetler we keng imkaniyetlerni tonushturghan. Yer, öy-mülük, bagh-waran, siyasettiki ghemxorluqlarni alahide körsitip ötken. Uyghur diyarigha yerleshken bu xitay teshwiqatchilirining neq meydan sözliride, bingtüen da'irilirining xitay köchmenlirige dacha shekillik öylerni sélip bergenliki, 58 ming somgha ikki éghizliq bir salonluq öy sétip bergenliki teshwiq qilin'ghan, buninggha  aqsu 1-diwiziye aral shehiri misal qilip körsitilgen.  Bu toghruluq mexsus widiyo qanili achqan shendungluq bir xitay “Bu yer nahayiti tinch, bixeter, nurghun dostlar xizmet we balilirini dep bu yerge kélip yashawatidu” dégen. “Chilu sémizekning gherbni aylinishi” namliq bu qanalning egeshküchiliri xéli köp bolup, bezi xitaylarning bu qanaldiki teshwiqatni körgendin kéyin Uyghur rayonigha kelgenliki bilinmekte. 

“Xitay reqemlik dewri” (China Digital Time) taratqusining tehriri artur kofman (Arthur Kaufman)  bu höjjetlik widiyo heqqide yazghan obzorida, xitay aqqunlirining yerlik ijtima'iy alaqe supiliridin paydilinip, Uyghur rayonining mustemlikilishishini ilgiri sürüwatqanliqini otturigha qoyghan. U radiyomizgha yollighan yazma inkasida, xitay teshwiqatchilirining yerlik hökümetning, bingtüen orunlirining qollishigha érishiwatqanliqini, buni shendungluq teshwiqatchining sözliridin körüwalghili bolidighanliqini bildürdi.

Bu xitay sözide widiyo arqiliq aral shehirini tonushturuwatqanliqini, yurtdashlirining bu yerdin ish tépishigha yardem qilidighanliqini, shendungdin bir dostining u chiqarghan widiyolarni körgendin kéyin udul shinjanggha kelgenlikini éytidu.

Amérikadiki siyasiy közetchi ilshat hesen bundaq xitaylarning “Siyasiy köchmenler” ikenlikini bildürdi. 

Yawropa medeniyet téléwiziyesi tarqatqan bu widiyoda yene,  6-diwiziye wujyachü shehiri 50-tüenning étibar siyasiti heqqidiki höjjet xitayning mustemlike siyasitining pakiti süpitide körsitilgen bolup, uningda yéngi kelgen her bir xitay köchmen'ge 2 modin öylük jay, 35 modin yer teqsimlinidighanliqi, ijare öyge 4 yil ijare heqqi tölimeydighanliqi, ijare waqti toshqandin kéyin öyni dawamliq ijarige alsa yaki sétiwalsa bolidighanliqi, öy sétiwalghuchilargha her nopusqa 40 ming yüen yardem, ayda 400 yüendin 1000 yüen'giche turmush rasxoti bérilidighanliqi, heqsiz dawalinish we heqsiz sughurtidin behrimen bolalaydighanliqi, 60 yashqa toshqanda pénsiye puli alalaydighanliqi belgilen'gen.

Amérika kornél uniwérsitétining oqutquchisi, xitayda köp mezgil turghan shiwétsiyelik antropolog magnus fiskesyö (Magnus FisckscjÖ) özining X hésabida bildürgen inkasida bu höjjetlik widiyogha yuqiri baha bergen  hemde mundaq dep yazghan: “Bu, natsistlarning usuli: aldi bilen irqiy kemsitish tüpeylidin yerlik ahalilerni qoghlap chiqiridu, ularni lagérlargha solap qul qilidu, arqidin öylirini tartiwalidu”.

Magnus fiskesyö ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Bu filimda xitay hökümitining köpligen xitaylarni shinjanggha kélip mustemlikichilik qilishqa righbetlendürgenliki körsitilgen, u xitaylar shinjanggha mundaqla kélip qalghini yoq, quruqdalghan öylerge özichila kirip qalghini yoq, belki u teshkillik, pilanliq qiliniwatqan ish. Hökümet yallighan tor teshwiqatchiliri öz yurtidiki xitaylarni qiziqturup,  shinjanggha kelse chong öyge érishidighanliqi, pul tapalaydighanliqini éytidu. Hazirghiche élan qilin'ghan 500 dek widiyoni körginimizde, ularning asasen hökümet yalliwalghan teshwiqatchilar ikenliki éniq. Hökümet ulardin wasite süpitide paydilinidu, shunga ular özimu mustemlikichiler hésablinidu”.

Ilshat hesen ependi xitayning Uyghur rayonigha “Siyasiy köchmenler”ni yötkishining tarixta natsistlarning yehudiylarni qoghlap, ularning öylirini gérmanlargha bérishi, ruslarning qirim tatarlirini öy-makanidin ayrip, uning ornigha ruslarni köchürgenlikige oxshash milliy qirghinchiliq jinayiti ikenlikini bildürdi.

Doktor magnus fiskesyö  X da yene mundaq dep yazghan: “Buningdin ilgiri xitay mustemlikichilirining Uyghurlarning öy-mülük bayliqini qandaq tartiwalghanliqi we torda satqanliqini untumasliq kérek. Bu xuddi natsistlarning sen'et eserlirini oghrilap satqinigha oxshaydu”. U bu heqte toxtilip mundaq dédi:

“Ular (natsistlar) turghan öymu saqchilar gérmaniyedin qoghlap chiqarghan yaki lagérgha apirip solighan yehudiylarning öyi idi. Ular bu öylerdin oghrilap kelgen sen'et eserliri we bashqa buyumlarni bazargha apirip satqan. Biz xitay tor betliride körüwatqan, xitaylar bulap alghan buyumlarmu del shuninggha oxshaydu. Chünki Uyghurlar tutulup, öyliri quruqdalghandin kéyin asasen öylirige qaytip kélelmeydu. Kéyin ular öz bayliqlirining xitay tor betliride sétilip ketkenlikini bayqishi mumkin. Hazirche buninggha a'it 55 weqening yüz bergenliki xatirilendi, bu belkim biz körgenning mingdin biri”.  

Bu höjjetlik widiyoda yene, bingtüenning Uyghur rayonida peyda bolush, tereqqiy qilish tarixi, ichkiri xitaydin kélidighan köchmen nopusni ishqa orunlashturush we yerleshtürüshte oynighan hel qilghuchi roli körsitilgen.  

“Shinjang saqchi höjjetliri” din ashkarilan'ghan, 2017-yil 12-ayda tarqitilghanliqi melum bolghan “Xitay kompartiyesi merkiziy komitét ishxanisi höjjiti” de “Milletlerning nopus qurulmisida tengpungsizliq éghir. Jenubiy shinjangda yene 300 ming ademni köpeytip, xitay nopusining jenubi shinjangdiki nisbitini ashurush kérek” dep éniq körsitilgenidi.

Bu höjjetlik widiyoda, Uyghur rayonidiki yashlarning dawamliq türde ichkiridiki zawutlargha mejburiy emgekke mangdurulghanliqi körsitilgen. Mesilen, 2023-yil “Bahar shamili” herikitide qeshqerdin bir türküm Uyghur yashliri xubéygha mangdurulghan. 4-Ayning 6-küni bir künde mangidighan yashlargha 102 dane poyiz béliti élin'ghanliqi körsitilgen.   Bu heriketni qeshqer sheherlik partkom we xelq hökümiti teshkilligen,  uzitish murasimida “Ammining ishqa orunlishishini tézlitip, inaq jem'iyet berpa qilayli!”, “Öydin chiqsang jahan dégen kengri, ishlep pul tépip halliq sewiyege yet”, “Sirtqa chiqip bir yil ishliseng, a'ileng puldin ghem qilmaydu” dégen sho'ar lozunkiliri ésilghan.

2023-Yil 8-ayning 26-küni, xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping Uyghur aptonom rayonluq partkom we hökümetning doklatini anglighandin kéyin, Uyghur aptonom rayonining xitaydiki istratégiyelik ornining pewqul'adde muhimliqini tekitligendin bashqa, “Shinjangdiki ammini ichkiri xitayda ishqa orunlashturushqa yéteklesh, ichkiri xitaydikilerning shinjanggha kélip igilik tiklishi we olturaqlishishigha ilham bérish we yardem bérish” kéreklikini eskertkenidi. Höjjetlik widiyoda bu nuqta alahide gewdilendürülgen.

Doktor magnus fiskesyö mundaq deydu: “2017-Yildin buyan irqiy qirghinchiliq bashlinip hazirghiche yenila köpligen insanlar  xitayda yüz bériwatqan her xil ishlarning bir-biri bilen bolghan baghlinishini chüshenmey kéliwatidu. Beziler xitaydiki yighiwélish lagérini anglighan bolsimu, xitayda peqet shu birla mesile bardek oyliwalidu, buning ichidiki ishlarning munasiwitini bilmeydu. Méningche, köpligen lagér mehbusliri shara'itning nacharliqi tüpeylidin ölüp ketti. Hayat qalghanliri mejburiy ishleshni tallishi mumkin. Ularning sanini 3 milyon'gha baridu dep texmin qilishqa bolidu, belkim ular alliqachan qul emgikige sélinip boldi”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.