Xitay néme deydu?

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2019-04-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Social Media

Xitay deslepte jaza lagérini inkar qildi. Muxbrlar we tetqiqatchilar milyundin artuq Uyghur we qazaq qatarliq yerlik milletlerning lagérlargha qamalghanliqini ispatlighandin kéyin, uni "Kespiy terbiyelesh merkizi" dep atidi. Bu yil martta xitay béyjingda échilghan siyasiy kéngesh we xelq qurultiyi yighinida pütünley türme sheklide bashquruliwatqan lagérlarni "Yataqliq mektep" dep perdazlap körsetti. Diqqet bilen qaraydighan bolsaq xitay hökümiti lagérlar heqqide sirtqa qaratqan teshwiqatida özgirish qilghan bilen ichige qaratqan teshwiqatida izchil "Doxturxana" dep kelmekte we bigunah tutulushni "Dawalinish pursiti" dep bézep körsetmekte.

Xitay lagér heqqidiki sirtqa qaratqan teshwiqatni 2018-yilning axiridin bashlap kücheytken bolup, bu yil kirgendin buyan én'gilizche, xitayche höjjetlik filimlerni ishlep tarqatmaqta. Bu filimler yuquri süpette ishlen'gen bolup burun Uyghurlar heqqide ishlen'gen teshwiqat filimliridiki qopalliq, bimenlik we yalingachliqtin saqlinishqa, ziyade siyasiy wez-nesihetlerdin bekrek chin insaniy hés-tuyghularni qozghaydighan mezmun we söz jümlilerni ishlitishke küchigen.

Xitay ishligen lagérlar heqqidiki höjjetlik filimlerning mezmunigha qaraydighan bolsaq xelqimiz arisida körülgen bir qisim diniy pikirler, din namida qilin'ghan pa'aliyet, tarqalghan chüshenche we özgirishlerning omumiyyüzlük hadésidek körsitilgenliki közge chéliqidu. Xitay bu teshwiqatlar arqiliq biri xitay xelqige Uyghurlarni téximu yawayi, jahil, yawuz we nadan qilip körsetse, yene biri dunyadiki islamdin ürküp ketken milyardlighan körürmenlerge Uyghurlarni ashqun dinchi qilip körsitip we sheytanlashturup, özini heqliq körsitishke, aqlashqa tirishqan.

Xitay ishligen höjjetlik filimlerde Uyghurlar töwendiki jehetlerde qara sürkelmekte, qalaqliqta eyiplenmekte we hetta rohi késel süpitide tonulmaqta. Birinchi, naxsha, muzika, ussul, ressamliq, heykeltarachliq qatarliqlarni öch körüsh. Ikkinchi, niqaplanmighan qizlargha bésim éghir, ata-anilar qizlargha, erler ayallargha mejburi jilbap kiydürüsh. Üchinchi, erlerning ayallarni ézishi, köp xotunluq bolup balilarni ma'aripsiz, ayallarni hoquqsiz qoyush. Tötinchi, ayallarning ishlishini, girim qilishini, musteqilliqini cheklesh. Beshinchi, qizlarni kichik yatliq qilish, nikah erkinlikige chek qoyush. Altinchi, ayallarni bala baqquchi, malay we tughut mashinisi qatarida körüsh. Yettinchi, perzentlerni "Kapir" bolup kétidu, dep zamaniwiy ma'aripni öch körüsh, sekkizinchi, Uyghur örp-adetlirini bid'etke chiqirish. Toqquzinchi, sheri'etni terghip qilip ediliyege arilishish.

Xitay bu höjjetlik filimlerni xitayche ishlep én'gilizche xetlik qilip tarqatqan bolup, hazir kengri tarqitilmaqta. Belkim bundin kéyin bashqa tillardimu tarqitishi mumkin. Elwette, dunyada xitayning saxtikarliqigha qarshi, uning zalimliqini bilidighan kishilermu az emes, Uyghurlarning basturush we adaletsizlikke uchrawatqanliqigha héssidashliq qilidighanlarmu köp, emma shuni unutmasliq kérekki, héch kim gunahni peqet birla terepke qoyup tepekkur qilmaydu. Boliwatqan zulumni közitiwatqan insaniyetbunche zulumgha némilerning sewep boliwatqanliqini bilishte bizdinmu néme ötülgenlikini oylashmay qalmaydu.

Filimlerdiki mezmunlargha qarighanda, xitay insaniyetke ortaq qimmet qarashlarni qoghdighuchi süpitide bilinishke, özini Uyghur örp-aditi, sen'iti we medeniyitini saqlap qalghuchi, ayallar hoquqini teshebbus qilghuchi, ishsizliq, namratliq we balilarning ma'aripigha köngül bölgüchi we ilim-penni teshebbus qilghuchi süpitide körsitishke urun'ghan. Mesilen, bir höjjetlik filimde bir qiz özining hayatini sözlewatqanda uning burunqi sehne hayatini eks-etküzidighan resimler ékranda gewdilinidu, andin uning toy qilghandin kéyin érining mejburlishi bilen jilbapqa pürken'gen haliti körsitilidu. Qiz buni érining "Diny esebiyliki" ge misal qilip körsitidu. Éniqki, büni körgen körürmenler pütünley biz terepte turup oyliyalmaydu. Zurluq, zorawanliqning kim we qaysiy chüshenche bilen qilinsun, xataliqi hemmige ayan.

Xitayning teshwiqatlirida néme dewatqanliqini bilish heqiqeten mohim. Xitayning ékranda bizni qandaq körsitiwatqanliqi, qandaq qarilawatqanliqi, bizni qandaq wastiler bilen penning, sen'etning, medeniyetning, tereqqiyatning esheddiy düshminige aylandurushqa uruniwatqanliqini chüshinip, shuninggha qarshi heriketke ötüsh biz muhajirette qilidighan mohim ishlarning biri. Shunga bizde Uyghur sen'itini namayen qilidighan organlar qurulishi, Uyghurlarning özgiche örp-adetlirini ekis etküzidighan tiyatérlar oynilishi, Uyghur edebiyatini dunyagha tonushturidighan qoshun teshkil qilinishi kérek.

Xitay Uyghurni qarilashta bizning musulmanliqimizni tutqa qilip hujumgha ötti we bizni "Ashqun islamchilar" qilip körsetti. Hetta xitay bigunah xelqimizni qamighan jaza lagérlirini "11-Sintebir weqesi" din kéyin qurulghan "Gu'entanamo" gha oxshatti we dunyani islam ashqunliqigha qarshi turushta özidin öginishke chaqirdi. Menche, biz dunyagha Uyghur musulmanlirining ming yildin béri dawam qilip kelgen özgiche islam medeniyiti bildürüsh arqiliq musulmanlarning tereqqiyatqa qarshi emeslikini, tereqqiyatni terghip qilidighanliqini, pen'ge, sen'etke teshnaliqini, perqliq medeniyetler bilen hemdem, hemkar bolup yashiyalaydighanliqini ayan qilishimiz kérek. Chünki bizning musulmanliq tarixmiz bizni "12 Muqam" ni ijat qilishtin, 30 xildin artuq chalghuni keship qilishtin, er-ayallar teng ishtirak qilidighan meshrep medeniyiti berpa qilishtin, mukemmel ussul medeniyiti yaritishtin we héyt namizidin kéyin ezan towlinidighan munarining üstide naghra-sunay chélip, meschitning aldida ussul oynashtin cheklep qoyghan emes. Bizning musulmanliqimiz bizni diyarimizdiki buddsit mungghul, daghur we shibeler bilen diniy toqunushqa sörep kirmigen. Bizning musulmanliqimiz diyarimizgha kelgen shiwitsiyelik xiristiyan dewetchilirini qetli qilghan emes.

Xitay teshwiqatlirida özini Uyghurlargha tereqqiyatni terghip qiliwatqandek, insaniyetning ortaq qimmet qarashlirini ögitiwatqandek, zamaniwiyliqni singdüriwatqandek, medeniyetni qoghdawatqandek körüniwatqan bolsa, biz özimzning alliqachan tereqqiyatqa maslashqan, insaniyetni söyidighan, zamaniwiyliqqa teqezza, özimizge te'elluq barliq medeniyetni dunya bilen ortaqlishishini xalaydighan millet ikenlikimizni namayen qilishimiz kérek. Shundaqla qolimizdin kélishiche sen'et we medeniyet ghezinimizni mudapiye qilip, warisliq we uni eslige sadiq tereqqiy qildurushqa seperwer bolushimiz ewzel.
(Eskertish: bu maqalidiki közqarashlar peqet aptorghila xas bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu)
Toluq bet