En'gliye hökümiti béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilishi mumkin

Muxbirimiz erkin
2020-10-08
Share
Dominic-Raab-dominik-raab-pompeo.jpg Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo(ongda) we en'gliye tashqi ishlar ministiri dominik ra'ab ependiler londondiki tashqi ishlar ishxanisidiki pelempeydin chiqiwatqan körünüsh. 2020-Yili 21-iyul, en'gliye.
AP

Xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi seweblik 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilish chaqiriqlirigha gherbtiki hökümetler inkas bildürüshke bashlidi. En'gliye hökümiti buninggha inkas bildürgen tunji gherb hökümiti boldi. En'gliye tashqi ishlar ministiri dominik rab en'gliye parlaménti awam palatasining tashqi ishlar komitétida ötküzülgen guwahliq bérish yighinida eger Uyghurlarning depsendichilikke uchrawatqanliqigha a'it deliller köpeyse, en'gliyening 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilishi mumkinlikini bildürgen.

Dominik rab guwahliq bérish yighinida xitayning Uyghur kishilik hoquq depsendichilikige qarita en'gliyening béyjing qishliq olimpik musabiqisige qatnishidighan yaki qatnashmaydighanliqi heqqidiki so'algha jawab bergen. 6-Séntebir ötküzülgen yighinda xitay mesilisi, Uyghurlarning weziyiti we en'gliye hökümitining bu mesililerdiki siyasiti nuqtiliq téma bolghan.

Yighinda dominik rab en'gliye hökümitining béyjing qishliq olmpik musabiqisini bayqut qilish mesilisidiki pikrige chüshenche bérip: "Omumen qilip éytqanda, méning héssiyatim tenterbiyeni diplomatiye we siyasettin ayrim tutush. Biraq bezide bu mumkin bolmaydighan nuqtilargha kélidu. Men xelq'araliq shériklirimiz bilen 'delil-ispatlarni birleshtüreyli, biz yene qandaq heriket qollinishimiz kéreklikini etrapliq oyliship köreyli' deymen" dégen.

U yene xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqigha en'gliye hökümitining qachan éniqlima béridighanliqi heqqidiki so'algha mundaq dep jawab bergen: "Men shuni éniq tekitlep keldim. Bu yerde qorqunchluq kishilik hoquq depsendichiliki yüz bériwatqanliqigha a'it delil-isipatlar bar. Irqiy qirghinchiliq mesiliside uni 'urush jinayiti' deydighan tonush mewjut. Buningda az sanliq milletlerning buzghunchiliqqa uchrapla qalmay, meqsedlik weyran qilin'ghanliqigha a'it deliller bolushi kérek. Mana bu 'irqiy qirghinchiliq' dégen éniqlimini bérishtiki tosalghu."

Lékin yighinda konsérwatip awam palata ezasi alisiye kérin xitayning Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqigha a'it éniq delil-ispatlar barliqini tekitligen. Uning qarishiche, xitayning qilmishi keng kölemlik wehshiylik, dep qaralghan teqdirdimu, béyjing qishliq olimpik musabiqisi bayqut qilinishi kérek iken.

U mundaq deydu: "Bu yerde xitayning ayallargha qarita mejburiy tughmas qilish, ten jazasi, keng kölemlik mejburiy emgek we qullar emgiki we uningdin better qilmishlarni sadir qilghanliqigha a'it éniq deliller bar turup, biz qanunchilarning 'irqiy qirghinchiliq' dep höküm chiqirishini qachan'ghiche saqlaymiz? biz xitaying qilmishini 'keng kölemlik kishilik hoquq depsendichiliki' dep étirap qilghan tedirdimu, bizning 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige qatnashmasliqni oylishishimiz kérek emesmu?"

Xitayning Uyghurlargha qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqigha a'it delil-ispatlarning dawamliq ashkarilinishigha egiship, béyjing qishliq olimpik musabiqisini bayqut qilish heqqidiki chaqiriqlarmu küchiyip bardi. Ötken ayda dunyadiki 160 dek kishilik hoquq teshkilati xelq'ara olimpik komitétigha xet yézip, béyjing qishliq olimpik musabiqisini bikar qilishni telep qilghan. Ularning tekitlishiche, xongkongda namayishchilarni basturghan, milyonlighan Uyghurni jaza lagérlirigha qamighan we mejburiy emgekke séliwatqan xitayning olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilish salahiyiti yoq iken.

Domimik rabning béyjing qishliq olimpik musabiqisi toghrisidiki sözi en'gliyediki kishilik hoquq adwokatlirining qarshi élishigha érishti. Lékin ularning tekitlishiche, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqigha a'it éniq we yéterlik delil-ispatlar bar iken. En'gliyelik adwokat, "London sot kollégiyesi" namliq xelq sotining adwokati hamid sabi 7-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Bu yerde nahayiti jiq delil-ispat bar. Bu delil-ispatlar 'london sot kollégiyesi' üchün teyyarlandi. Men nechche betlik delil-ispat we höjjetlerni retlep chiqtim. Shahitlarning 11 ming betlik guwahliqini teyyarlidim. Bu delil-ispatlarning chéki yoq. Uning köp qismi torda tépilidu. Bu delil-ispatlar uninggha chétishliq Uyghur jama'etlirining yardimide toplandi. Herqandaq kishi xalisa biz toplighan bu delillerni köreleydu."

Uning bildürüshiche, ular en'gliye tashqi ishlar ministirliqi bilen körüshüp, ularni bu delil-ispatlar bilen teminleydiken. Adwokat hamid sabi bu delil-ispatlarning en'gliye hökümet emeldarlirini qayil qilishini ümid qilidighanliqini bildürüp: "Biz tashqi ishlar ministirliqi bilen körüshimiz. Hökümetning kishilik hoquq we tashqi ishlargha mes'ul ministiri lord exmed bilen körüshüsh bizning pilanining bir parchisi. Biz ularni mesilige alaqidar téximu köp deliller bilen teminleymiz. Biz bu delil-ispatlarning tashqi ishlar ministirliqini qayil qilishini ümid qilimiz," dédi.

Uning tekitlishiche, hazirqi muhim mesile heriketke kélish iken. U bu jehettiki herqandaq qedemni qarshi alidighanliqini bildürdi. Lékin u buning siyasiylashturulushigha qarshi ikenliki, chünki buning kishilik hoquq mesilisi ikenlikini bildürdi. Hamid sabi otken yili b d t kishilik hoquq kéngishining yighinida söz qilip, xitayning lagérdiki Uyghur tutqunlirining ichki ezalirini mejburiy köchürüwatqanliqi, b d t ning buninggha qarita tekshürüsh élip bérishini telep qilghan.

Dominik rabning sözige xelq'ara olimpik komitétining qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Lékin olimpik komitéti hazirgha qeder béyjing qishliq olimpik musabiqisini bikar qilish heqqidiki chaqiriqlarni ret qilip keldi. Xelq'ara olimpik komitétining prézidénti tomas bax ötken ayda axbarat yighini ötküzüp, xitayning béyjing qishliq olimpik musabiqisige bolghan teyyarliqigha ijabiy baha bergen. Lékin u kishilik hoquq mesilisi we 160 dek xelq'ara teshkilatning mezkur musabiqini bikar qilish chaqiriqi toghrisidiki so'allargha jawab bermigen.

Xelq'ara olimpik komitéti 2008-yilliq olimpik musabiqisining sahipxanliqini béyjinggha bergendimu, buning xitayda kishilik hoquqning yaxshilishigha türtke bolidighanliqini ilgiri sürgen. Biraq kéyinki 12 yilda xitayda kishilik hoquq yaxshilinishning ornigha téximu nacharliship, milyonlighan Uyghur lagérlargha qamaldi. Nöwette xitay Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq" yürgüzüsh bilen eyibliniwatqan bolsimu, lékin xelq'ara olimpik komitéti tenterbiyening siyasiylashturulushigha qarshi ikenlikini tekitlep keldi.

Adwokat hamid sabining qarishiche, u tenterbiyening siyasiylashturulushigha qarshi bolsimu, lékin Uyghur mesilisi bir "Irqiy qirghinchliq" mesilisi iken. U mundaq dédi: "Bu siyasiy mesile emes, bir insaniy krizis mesilisi. Biz bu yerde yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq heqqide sözlewatimiz. Xitay hökümiti meqsedlik halda bir milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamap, ularni depsende qiliwatidu, ten jazasi bériwatidu. Ular buni mexpiy tutup, téximu köp lagérlarni quruwatidu. Peqet téximu qattiq bésimla xitayni bu qorqunchluq qilmishtin tosalaydu."

Dominik rab en'gliye awam palatasida qilghan sözide yene béyjing olimpik yighinigha qatnishidighan kambirij kénezidek dangliq shexslerning "Alahide diqqet qilishi" kéreklikini bildürgen. Uning tekitlishiche, xitay shinjangdiki Uyghurlargha qarshi mejburiy tughmas qilishni öz ichige alghan éghir we qorqunchluq kishilik hoquq depsendichilikide jawabkar bolup, en'gliyening bu jehettiki "Endishisi künséri kücheymekte" iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet