Аммивий ахбарат васитилири: "ахирқи вақитта хитайниң оттура асия җумһурийәтлиригә болған истратегийәси өзгәрди"

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-05-12
Share
qazaqistan-xitay-soda.jpg Қазақистан чеграси ичидики хитайчә безәлгән мал алмаштуруш орни. 2018-Йили 1-апрел, қорғас, қазақистан.
AP

Кейинки вақитларда дунядики әң алдинқи қатарлиқ мәмликәтләр сүпитидә һесаблинип келиватқан америка, русийә вә хитайниң сабиқ совет оттура асия җумһурийәтлиридин қазақистан, өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан вә түркмәнистанға қарита тутқан сиясити һәққидә бәс-муназириләрниң техиму күчийиватқанлиқи мәлум болмақта. Болупму бу җумһурийәтләрдин қазақистан, қирғизистан вә таҗикистан билән чеградаш болған хитайниң мәзкур райондики истратегийәсиниң һазирқи вақитта өзгириватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.

11-Майда русийәниң бир қатар амммивий ахбарат васитилиридә "хитайниң оттура асия әллириниң ишлириға актип арилишиши русийә федератсийәсигә хәвп туғдуруши мумкин", "хитай сабиқ совет җумһурийәтлириниң ишлириға актип арилишишқа башлиди" дегәнгә охшаш мавзулар билән мақалилар елан қилинғанди.

Русийәниң нопузлуқ ахбарат органлириниң бири "лента ру" йеңилиқлар агентлиқида елан қилинған "әҗдәрһа көләңкүси: хитай сабиқ совет җумһурийәтлириниң ишлириға актип арилишишқа башлиди. Бу немә билән русийәгә хәвп туғдуриду?" намлиқ димитрий плотникофниң мақалисида ейтилишичә, оттура асия совет җумһурийәтлири мустәқилликкә еришкәндин тартипла хитай мәнпәәтлириниң тәсири астиға чүшкәникән. Дәсләптә хитай чоң миқдарда қәриз берип, қурулушларни селип, униң орниға шу җумһурийәтләрниң қезилма байлиқлириға вә йәрлик әсәбийликтин қоғдиниш мумкинчиликлиригә игә болғанкән. Буниңдин ташқири, хитай қошна әлләрниң сиясий вә иқтисадий ишлириға арилашмиған, пәқәт ахирқи вақитларда униң бәзи оттура асия җумһурийәтлиригә болған истратегийәси өзгиришкә башлиған.

Мақалида көрситилишичә, пәқәт 2019-2020-йиллардила районда хитайниң кеңәймичиликигә қарши 40 тин ошуқ намайиш йүз бәргән болуп, мәзкур намайишлар хитайда тәқиблиниватқан уйғурларға һессидашлиқ билдүрүшкә вә йәрни узун муддәтлик қәрәлдә хитай ширкәтлиригә иҗаригә беришкә қарши турушқа қаритилғанкән. Һазир намайишчиларниң тәләплири өзгирип, улар әмди пәқәт хитайнила әмәс, бәлки бейҗиңниң көрсәтмилирини орунлаватқан өз һакимийәтлириниму тәнқитлимәктә. Мақалидин мәлум болушичә, қирғизистан аһалисиниң 35 пирсәнти, қазақистан аһалисиниң 30 пирсәнти хитайға вә хитай сияситигә нисбәтән сәлбий көзқарашта икән. Лекин йәрлик аһалә билән көп сандики хитай бирләшмилири оттурисида тоқунушлар чиққан тәқдирдә даириләр хитай тәрәпкә ян бесишни дурус көридикән.

Аталған мақалилардин мәлум болушичә, хитайниң оттура асиядики истратегийәсиниң өзгириватқанлиқи төвәндикидин ибарәткән: бейҗиң оттура асияда ғәйрий-рәсмий келишимләрниң вә шәхсий капаләтләрниң көпрәк пайда елип келидиғанлиқини чүшәнгән болуп, буниңдин һәвәс билән пайдиланмақта. Мәсилән, барлиқ кредитлар, йәни қәрз пуллири шәхсән мәмликәтләр, бирләшмиләр вә мәһкимиләр рәһбәрлириниң ғәйрий-рәсмий келишими арқилиқ берилгән икән. Әмди хитай бу районниң алий шәхслириниң йошурун байлиқлириниң асасий мәнбәсигә айлиниватқан болуп, бу улар арисидики алақини техиму мустәһкәмләйдикән.

Әмди қазақистандики әһвал қандақ? қазақистан хитайдин кредит, йәни қәрз пулларни қандақ еливатиду? қазақистан хәлқи буниң пайдисини көрүватамду? бу қәрз қандақ қилип қайтурулмақчи?

Радийомиз зияритини қобул қилған сиясәтшунас ғалим агелеуоф әпәндиниң пикричә, мубада қазақистан омумән сирттин еливатқан милярдлиған қәрз пуллирини орунлуқ пайдиланған болса, мәмликәт тәрәққиятиниң, аһалиниң турмуш әһвалиниң юқири болидиғанлиқида гуман йоқкән.

У мундақ деди: "әгәр һазирқи вәзийәтни алидиған болсақ, һакимийәт бу пулларни тоғра ишлитишни билмәйватиду, чүнки униң һәрикәт пилани йоқ. Мәмликәтниң иқтисадий программиси орунлуқ вә чирайлиқ йезилған болсиму, лекин һәқиқий вәзийәткә мас кәлмәйду. Иқтисадчилар һәқиқәтәнму дөләт омумий кириминиң, миллий фондниң азийиватқанлиқини җар селиватқан бир вақитта хитай кредитлирини тоғра пайдилинишниң орниға бәзи әмәлдарлар барлиқ башқуруш органлирини қолиға еливелип, өзлириниң шәхсий мүлкини бейитмақта. Хәлқ буниңдин һеч бир пайда көрмәйду. Пәқәт хәлққә, униң кейинки әвладлириға әнә шу қәрзләрни қайтурушқа тоғра келиду. Бу әмәлдарларниң хәлқ алдида һеч қандақ бир җавабкарлиқи, пуқралиқ позитсийәси йоқ. Хитай мушуниңдин пайдилиниду, әлвәттә. Хитай бу қәрзлирини тәләп қилғанда әһвал һәтта таҗикистандинму яман болуши мумкин. Әһвал барғансери қийинлишиватиду. Әл иқтисадини мәбләғләр билән әмәс, бәлки пәқәт өз күчимиз билән көтиришимиз мумкин. Сәвәби бу мәбләғләр елимиз иқтисадини көтиришкә қаритилмиған."

Игилишимизчә, 2019-йилниң ахириға қәдәр қазақистанниң омумән ташқий қәрзи 150 милярд долларни, хитайға қәрзи 11 милярд долларни тәшкил қилғанди.

Юқирида аталған мақалилардин мәлум болушичә, мәсилән, қирғизистанниң илгирики вә һазирқи президентлири вә уларниң йеқинлири, бәзи юқири дәриҗилик әмәлдарлар әнә шундақ шәхсий келишимләр арқилиқ хитайдин интайин көп миқдарда қәрз алғанкән, милйонлиған доллар пул қанунсиз сиртқа елип кетиливатқан икән. Таҗикистан президенти имамали рахмонниң күйоғли шамсулло саһибоф болса, 2. 8 Милйон доллар пара елип, хитай ширкитигә мәмликәттә алтун қезип чиқириш рухситини бәргән. Һазир таҗикистандики алтунниң 80 пирсәнти хитай билән бирләшкән карханиларда қезип чиқирилидикән.

Сиясәтшунас рисбек сарсенбай әпәнди мушу күнгичә хитайдин елиниватқан кредитлар тоғрилиқ хәлққә дурус вә толуқ ахбарат йәткүзүлмәй кәләнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "бирси тоғрилиқ ахбарат бар. Қәйәрдә селинидиған завутқа қанчилик хираҗәт кетиду дегән. Униң тизимиму елан қилинди. Әмма шу көрситилгән баһаға мас келәмду яки йоқму? бу йәнә тәкшүрүшни тәләп қилиду. Шуниң үчүн хитайдин елинған һәр қандақ қәрз гуман туғдуриду. Сәвәби кимгә пайда, кимгә зиян елип келиду, буни ениқлаш һаҗәт. Шуниң үчүн биз мундақ қәрзләрдин қаттиқ әндишә қилимиз. Һазирқи һакимийәт үстидики парихорлуқ қазақистанға зиян болмиса, пайда елип кәлмәйду. Хитай мушу күнгичә һеч кимгә бәргән қәрзини кәчүрмигән. Бу қәрз йиғиливерип, кейин униң орниға йәрни елиши мумкин. Буниңға мисалларни көпләп кәлтүрүшкә болиду. Қәрзни дөләт өз алдиға, шәхсий ширкәтләр вә башқилар өз алдиға елиши мумкин. Шәхсий тиҗарәтчиләрниң алған қәрзи көпму я дөләтниң көпму, буни һеч ким билмәйду. Әмма һакимийәт бешидикиләр дөләт арқилиқ өз байлиқлирини көпәйтиш үчүн қәрз алиду. Уларниң еливатқан қәрзлири шәхсий тиҗарәтчиләрниңкидин нәччә һәссә көп дәп ейтишқа болиду."

Игилишимизчә, хитай оттура асиядики иқтисадий тәсирини қанчә күчәйтсиму, әмма русийә оттура асия җумһурийәтлириниң асасий сиясий ширики болуп қалидикән. Буниңдин ташқири, бирләшкән лайиһәләр вә коллектиплиқ бихәтәрлик программилири биләнму шуғуллинидиған мәмликәт русийә болуп һесаблинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт