Uyghur élida 2017-yilidin béri yérim milyondin artuq adem uzun muddetlik késiwétilgen

Muxbirimiz irade
2022.09.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
chen-quanguo-chen-chuengo-3.jpg Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
weibo

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati Uyghur élida yéqinqi bir qanche yil ichide texminen yérim milyondin artuq ademning xitay sot mehkimiliri teripidin késilip, türmige tashlan'ghanliqini ashkarilighan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining 14-séntebir küni élan qilghan doklatida munular déyilgen:

“Shinjang yuqiri xelq sot mehkimisining statistikisigha qarighanda, 2017-yildin 2018-yilghiche bolghan ariliqta jaza höküm qilin'ghanlarning omumiy sani 232 ming 524 neper. Bu reqem 2019-yili élan qilin'ghandin béri shinjang yuqiri xelq sot mehkimisi yéngi resmiy jaza hökümlirige a'it sanliq melumatlarni élan qilip baqmighanidi. Emma shinjang yuqiri xelq teptish mehkimisi 2022-yili 2-ayda élan qilghan doklatida, 2017-yildin bashlap rayonda jem'iy 540 ming 826 kishining sotlan'ghanliqini qeyt qilghan. Xitayda sotlan'ghanlarning késilish nisbitining 99 pirsenttin yuqiri ikenlikini nezerde tutqanda, bu 540 ming 826 kishining hemmisi dégüdek késilgen bolushi mumkin”.

2017-Yilidin buyanqi qisqighine waqit ichide sot hökümi élan qilin'ghan kishining özila yérim milyondin artuq bolushi küchlük diqqet qozghidi. Kishilik hoquq mutexessisliri buning xalighanche tutqun we adil bolmighan sot tertipidin dérek béridighanliqini bildürmekte. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wang radiyomizgha qilghan sözide bu kishilerning mutleq köp qismining sotqa barmay turup késilgenlikini bildürüp mundaq dédi:

“Qolimizda bolghan ispatlar bizge bu kishilerning mutleq köp qismining adil bir sot tertipi boyiche sotlanmighanliqini körsitip béridu. Bilginingizdek, ‛Uyghur shahitlar arxipi‚ (Xinjiang Victims Database) namliq teshkilat qolgha chüshürgen bir qisim ispatlardimu qattiq zerbe bérish mezgilide kishilerning normal sot échilish, sotta adwokat tutush, özini aqlash pursiti bérilish u yaqta tursun, sotqa barmay turup siyasiy terbiyelesh lagérliridila késilgenlikini ashkarilap bergen idi. Yuqiridiki reqemdin qarighandimu bu kishiler adil we normal sot tertipi boyiche sotlanmighan, ulargha özini qoghdash hoquqi bérilmigen”.

Doklatta yene yuqiridiki bu késilgen yérim milyondin artuq adem yeni 540 ming 826 kishining mutleq köp qismining hélihem türmide tutup turuluwatqanliqi qeyt qilin'ghan bolup, uningda munular körsitilgen:

“Shinjang yuqiri xelq sot mehkimisining hökümetning shinjangdiki qattiq zerbe bérish herikitining bashlan'ghan mezgilidiki resmiy statistikisigha qarighanda, rayonda uzun muddetlik qamaq jazasi bérilgenlerning sani shiddet bilen ashqan. 2017-Yildin ilgiri, jazagha höküm qilin'ghanlarning texminen %10.8 I besh yildin yuqiri muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. 2017-Yilidin kéyin 5 yildin yuqiri jazagha höküm qilin'ghanlar %87 ni igilidi. Buningdin qarighanda yuqiridiki késilgen kishilerning mutleq köp qismi hélihem qamaqta yétiwatqan bolushi mumkin”.

Uningda éytilishiche, shinjang yuqiri xelq teptish mehkimisi teripidin élan qilin'ghan yilliq qolgha élish we eyiblesh sanliq melumatlirida Uyghur élidiki qattiq zerbe bérish herikiti nahayiti tepsiliy xatirilen'gen bolup, 2014-yilidiki basturushlar bashlan'ghanda rayondiki yilliq qolgha élish we eyiblesh sanliq melumatliri ayrim-ayrim halda %96 we %59 örligen. Bu sanliq melumatlar bolsa 2017-yili Uyghur élida basturush kücheygendin kéyin shiddet bilen örligen. Shuningdin kéyin 2020- we 2021-yildiki sanliq melumatlarning örlesh nisbiti bir xil bolsimu, emma ular yenila yuqiri iken.

Maya wang sözide xitay hökümitining Uyghur élidiki basturush siyasetliri dawamida bunche köp ademge sot hökümi élan qilip késish arqiliq özining herikitini qanunluq körsitishke urun'ghan bolushi mumkin, dédi. U mundaq dédi: “Menche xitay hökümiti özini qanun boyiche ish körüwatqandek körsetmekchi bolghan. Xitay hökümitining kishilerni sot hökümi bilen késishi xelq'ara jem'iyette eyibleshler küchiyiwatqan bir shara'itta qattiq zerbe bérish herikitini qanunluq qilip körsitish herikitining bir parchisi bolushi mumkin. Yene bir yaqtin kishilerni sotlash we késish 2017-yilining béshidila bashlan'ghan bolghachqa bu xitay hökümitining uzun muddetlik pilani bolushimu mumkin”.

Maya wang doklatta yer alghan sözide: “Xitay hökümiti bu ademlerni resmiy sotlash arqiliq jaza lagérlirigha keng kölemde tutqun qilish herikitini yapmaqchi bolghan bolushi mumkin, biraq bu hökümlerning hemmisi xitayning rayondiki Uyghurlar we bashqa türkiy milletlerge qaritiwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirini yenimu toluqlap ispatlap bermekte” dep tekitligen.

Melum bolushiche, késilgen kishilerning nurghunliri xitay qanunlirida jinayet dep békitilgen birer jinayet ötküzmey turup késilgen bolup, doklatta mundaq déyilgen:

“Xitay kompartiyesi jinayi ishlar edliye sistémisining üch tarmiqining hemmisini kontrol qilip, adil sot qilish hoquqini keng kölemde ret qildi. . . . Hökümet da'im siyasiy délolardiki gumandarlarni barliq qoghdashtin mehrum qilidu. Bolupmu saqchi, teptish we edliye organlirini siyasiy meqsetke yétish üchün hemkarlishishqa yétekleydighan qattiq zerbe bérish herikitide téximu shundaq.”

Maya wang eskertip, xitay hökümitining bir qisim kishilerge sot hökümi boyiche qamaq jazasigha buyrushi xelq'ara jem'iyetni qaymuqturmasliqi, meyli lagérdikiler bolsun, meyli késilgenler bolsun hemmisining qanunsiz tutup turuluwatqanlar ikenlikini bilishi kérek, dédi. U mundaq dédi:

“Xitay hökümitining pütünley qanunsiz bolghan lagérlarni échishi xelq'ara jem'iyetning küchlük qarshiliqigha duch keldi. Netijide xitay hökümiti bir qisim kishilerni lagérdin chiqardi, bir qisimlirini mejburiy emgekke yötkidi, bir qisimlirini bolsa kesti. Bu yerde xeterlik bolghini, qamaq jazasigha buyrulghanlarning atalmish qanun qalpiqi astida késilgen bolushining xelq'ara jem'iyetning bu kishilerning dawasini qilishini astilitip qoyushi mumkin. Késilgenlerning atalmish qanun boyiche késilgen bolushi xelq'ara jem'iyetni xitaygha bésim qilishtin toxtitip qoyushi mumkinchiliki bar. Shunga xelq'ara jem'iyet buninggha diqqet qilishi, meyli bu kishiler lagérlarda bolsun yaki türmide késilgenler bolsun, aqiwette hemmisining xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan insaniyetke qarshi jinayiti tüpeylidin erkinlikidin mehrum qilin'ghan kishiler ikenlikini untup qalmasliqi kérek”.

Doklatta eskertilgen muhim nuqta bolsa, yuqirida tilgha élin'ghan yérim milyondin artuq sotlan'ghan we késilgen adem Uyghur élida “Qayta terbiyelesh” nami astida lagérlargha qamalghan kishilerni öz ichige almaydighan bolup, Uyghur élidiki qanunsiz tutqunning qaysi derijide keng kölemlik ikenlikini namayan qilip béridiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xelq'ara jem'iyetni derhal heriketke ötüshke, b d t kishilik aliy komissarliqi élan qilghan doklatning heriketlendürgüch küchini ching tutushqa we bu arqiliq xitay hökümiti we uning emeldarlirining jawabkarliqini sürüshtürüshni ilgiri sürüshke chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.