Адвокат айна шорманбайева: “хитайдин қазақистанға келип панаһлиқ тилигән уйғур вә қазақларниң хитайға қайтурулуш хәвпи бар”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.05.07
ayna-shormanbayiwa-1024 Хәлқара қануний һоқуқ тәшәббусчилиқ җәмийити қазақистанда панаһланған мусапирларға саяһәт қилиш кинишкиси һәққидә учур бәрмәктә. 2023-Йили 30-ноябир, алмута.
Айна шорманбайева

Мутәхәссисләр, нөвәттә уйғур дияридин һәр хил хәтәргә тәвәккүл қилип қазақистанға чиққан миңлиған уйғур вә қазақларниң қазақистан һөкүмити тәрипидин “қанунсиз көчмән” дәп хитайға қайтурулуш хәвпиниң барлиқини илгири сүрмәктә.

2023-Йили 29-сентәбир қазақистан парламентниң төвән палатаси “қазақистан җумһурийити билән хитай хәлқ җумһурийити һөкүмәтлири оттурисидики икки дөләт пуқралириға аит учурларни алмаштуруш келишимини тәстиқлаш һәққидики” қанун лайиһәсини мақуллиғандин кейин, 4-өктәбир күни буни қазақистан парламентиниң юқири палатаси тәстиқлиған иди.

Буниң нәтиҗисидә хитай һөкүмити пәқәтла йеқинқи йилларда уйғур дияридин қазақистанға көчүп чиққан қазақлар билән уйғурларниң учуриға игә болупла қалмастин, һәтта 1991-қазақистан мустәқил болғандин буян уйғур дияридин қазақистанға көчүп чиқип, қазақистан пуқраси салаһийити билән яшап келиватқан барлиқ кишиләрниң учурлириға игә болалайдикән.

Қазақистанлиқ адвокат, кишилик һоқуқ паалийәтчиси, хәлқара қануний һоқуқ тәшәббусчилиқ җәмийити (International Legal Initiative) ниң рәиси айна шорманбайева (Aina Shormanbayeva) бу мунасивәт билән зияритимизни қобул қилди. У, қазақистан билән хитай оттурисида имзаланған икки дөләт пуқралириға аит учурларни алмаштуруш келишиминиң уйғур дияридин қазақистанға келип панаһланған мусапир уйғур вә қазақларниң һаятий бихәтәрликигә еғир хәвпләрни пәйда қиливатқанлиқини алаһидә тилға алди. У сөзидә йәнә қазақистанниң өзи имза қойған хәлқаралиқ мусапирларни қоғдаш шәртнамисигә хилаплиқ қиливатқанлиқини илгири сүрди.

У мундақ деди: “қазақистан билән хитай оттурисида түзүлгән учур алмаштуруш мәсилиси һәққидики келишимниң хитайдин кәлгән панаһлиқ тилигүчиләр вә мусапирлар үчүн сәлбий тәсири бар. Бу келишимниң имзалиниши, хитайдин қазақистанға кәлгән көчмәнләр арисида қаттиқ әндишә пәйда қилмақта. Бу келишимгә асасән, қазақистан тәрәпниң қазақистанни зиярәт қилған яки қазақистанда туруватқан барлиқ хитай пуқралириниң чеградин кириш-чиқиш, виза елиш, қазақистанда туруш рухсити елиш һәмдә қазақистанда туруватқан адреслиридин ибарәт барлиқ учурларни хитайға тәминләш мәҗбурийити бар. Бу хитайдин, йәни шинҗаңдин қазақистанға келип панаһлиқ тилигүчиләр вә мусапирларниму өз ичигә алиду. Биз қазақистанниң бу учурларни хитайға тәминләватқанлиқини көрдуқ. Бу қазақистан билән хитай охшашла имза қойған хәлқара мусапирларни қоғдаш шәртнамисигә хилап. Қазақистанниң әлвәттә мусапирлар вә панаһлиқ тилигүчиләрни қоғдаш мәҗбурийити бар”.

Буниңдин 20 йил илгири хитайниң бастуруши түпәйли һаяти хәвпкә учрап уйғур дияридин қазақистанға қечип чиққан уйғур мусапирлардин бири радийомиз зияритини қобул қилди. У өзиниң қазақистан дөләт хәвпсизлик тармақлириниң һәр вақит паракәндичиликигә учрап, дәккә-дүккидә өткән һаяти һәққидә бизгә тәпсилий учур бәрди. У мундақ деди: “мән һечқандақ гунаһим йоқ туруп, қазақистанда бир ай түрмидә яттим. Түрмидә еғир кесәл болдум. Мени давалимиди. Бу җәрянда бәзидә қазақистан туруш рухситим бар болди, бәзидә уни алалмидим. Бу йәрниң тәлипи бойичә вақитлиқ туруш рухситимни давамлиқ йеңилап турушум керәк, һазир ишләш рухситимму йоқ. Йәнә тутулуп қалмаслиқ вә қазақистан дөләт хәвпсизлик тармақлириниң паракәндичиликигә учрап қалмаслиқ үчүн, давамлиқ мөкүп йүрүшкә мәҗбурмән” .

Айна шорманбайева ханим, хитайниң бастурушиға учрап уйғур дияридин қазақистанға қечип чиққан уйғурлар вә қазақларниң панаһлиқ тиләш мәсилисиниң бир сәзгүр вә мурәккәп мәсилә икәнликини; нурғунлиған уйғур вә қазақларниң панаһлиқ тәлипиниң рәт қилинип хитайға қайтурулуш хәвпиниң барлиқини қәйт қилип өтти:

 “шинҗаңдин қазақистанға келип панаһлиқ тиләш мәсилиси бир сәзгүр мәсилә. Қазақистан көплигән уйғур вә қазақларниң панаһлиқ тәлипини рәт қилди. Бу кишиләр қазақистанда туралмайду. Улар қазақистандин чиқип кетиши керәк. Әгәр қазақистан даирилири хитайдин кәлгән уйғур вә қазақларниң панаһлиқ тәлипини рәт қилса, улар қазақистандин дәрһал айрилиши керәк, йәни хитайға қайтиши керәк. Бу бәк қорқунчлуқ. Улар қайтса, биз уларниң бешиға немә күнләрниң келидиғанлиқини билимиз. Йәнә бир мәсилә шуки, панаһлиқ тәлипи қобул болған уйғур вә қазақ мусапирлар қазақистанда қанунлуқ туралисиму, әмма уларға пәқәтла бир йил туруш рухсити берилиду. Бир йилдин кейин бу кишиләр йәнә қазақистан һөкүмитигә қайта илтимас қилиши керәк. Панаһлиқ илтимаси қобул қилинғандин кейинки қазақистанда туруш рухсити пәқәтла вақитлиқ берилиду. Бу мусапирларни қоғдаш шәртнамисигә хилап” .

Қазақистан һөкүмитиниң хитайниң уйғур диярида йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқиға сүкүт қилиши, хәлқарада күчлүк әйибләшләргә учриған иди. Болупму 2017-йили хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики кәң көләмлик бастурушлири вә тутқун һәрикити башланғандин буян, һәр хил хәтәргә тәвәккүл қилип қазақистанға қечип чиққан уйғур вә қазақларниң қазақистан һөкүмити тәрипидин охшашла “қанунсиз көчмән” дәп қарилип хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч келиши, һәр саһәниң диққитини қозғиған иди.

Зияритимизни қобул қилған, әмма шәхсий бихәтәрлик сәвәбидин нам-шәрипини ашкарилашни халимиған юқириқи уйғур мусапирниң билдүрүшичә, униң панаһлиқ тәлипи өз вақтида бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар мәһкимисиниң қазақистандики ишханиси тәрипидин қобул қилинип, рәсмий мусапирлиқ салаһийитигә еришкән. Һалбуки, 2011-йилидин башлап қазақистан һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар мәһкимисиниң қазақистанда иш беҗиришигә рухсәт қилмиған. Шу сәвәбтин униң панаһлиқ ишиму есилип қалған. У өзиниң қазақистандики башқа көплигән уйғур вә қазақлар мусапирларға охшашла қазақистан һөкүмити тәрипидин “қанунсиз көчмән” дегән нам билән хитайға қайтуруш хәвпниң һәр вақит мәвҗутлуқини тәкитләп өтти.

Париж католик дини институтиниң пирофессори, хәлқара истратегийәлик мунасивәтләр тәтқиқат орниниң тәтқиқатчиси, “бүйүк оюн: бейҗиңниң оттура асияға йүзлиниши” намлиқ әсәрниң аптори, хитайшунас еммануел линкот (Emmanuel Lincot), нөвәттә муһаҗирәттики уйғурлар үчүн оттура асия җумһурийәтлириниң хәтәрлик бир җай икәнликини алаһидә әскәрткән.

Еммануел линкотниң қаришичә, қазақистанниң уйғур ирқий қирғинчилиқиға сүкүт қилишидики әң муһим сәвәбләр, униң сиясий вә иқтисадий җәһәттин хитайға тайинип қалғанлиқи икән. У юқириқи китабида қазақистанниң хитайниң “йеңи йипәк йоли” , йәни “бир бәлбағ бир йол” қурулушиға қатнашқан муһим бир дөләт икәнликини, йәни қазақистанниң хитайниң қәрз мәблиғи сайисидә өзиниң тәрәққияти вә бихәтәрликигә капаләтлик қилиш йолини талливалғанлиқини баян қилған. Униң тәкитлишичә, юқириқи сәвәбләр түпәйли қазақистан һөкүмити уйғур ирқий қирғинчилиқиға давамлиқ көз юмуп кәлгән вә қазақистанда хитайға қарши һәрқандақ бир наразилиқ паалийәтлириниң болушиға қәтий йол қоймай кәлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.