Xitay-qirghizistan-özbékistan tömüryoli qurulushi kélishimining 27 yildin kéyin imzalinishi diqqet qozghimaqta

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.06.11
uzbekistan-tomuryol-tonel-eghiz-1024 2016-Yili 2-ayning 27-küni, mexsus poyizdin biri özbékistanning an'grén-pabu tömür yolidiki qamchiq tonélining kirish éghizida toxtighan körünüsh. 2016-Yili 27-féwral, özbékistan
CCTV

1997-Yilidin béri pilanlan'ghan, emma qirghizistan bilen özbékistanning maqulluqigha érishelmey kéliwatqan qeshqer-perghane arisidiki “Xitay-qirghizistan-özbékistan tömüryoli” qurulushining 27 yildin kéyin kélishim hasil qilinishi, diqqet qozghimaqta.

Xitayning “Shinxu'a tori” ning xewiride éytilishiche, 6-iyun küni béyjingda xitay-qirghizistan we özbékistan tömür yol qurulush türi boyiche hökümetler ara kélishim imzalash murasimi ötküzülgen. Mezkur kélishim imzalash murasimida, xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping bu qurulushni “Xitayning ottura asiya bilen bolghan alaqisining istratégiyelik türi we üch dölet otturisida ‛bir belbagh bir yol‚ berpa qilishtiki abide xaraktérlik qurulush” dep medhiyeligen. Wahalenki, uzun yillardin buyan qirghizistan bilen özbékistan, xitay bilen bolghan qatnash musapisini zor derijide qisqartidighan bu tömür yol qurulushigha qarita özlirini iqtisadiy jehettin zor miqdarda qerzge boghup quyushtek guman we endishe bilen qarap kelgen, igilinishiche, bu tömüryol qurulushi qeshqerdin qorghas éghizi arqiliq tashkentke baridighan 4500 kilométirliq mal toshush tömüryol musapisini 523 kilométirgha chüshürüdiken.

Béyjingda ötküzülgen xitay-qirghizistan-özbékistan tömür yol qurulush türi boyiche hökümetler ara kélishim imzalash murasimi körünüshi. 2024-Yili 6-iyul, béyjing
Béyjingda ötküzülgen xitay-qirghizistan-özbékistan tömür yol qurulush türi boyiche hökümetler ara kélishim imzalash murasimi körünüshi. 2024-Yili 6-iyul, béyjing
ndrc.gov.cn

Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi we tarixchi qehriman ghojamberdi bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U, shunche uzun yillar ötkendin kéyinki bügünki künde, xitay-qirghizistan-özbékistan üch dölet arisidiki tömüryol qurulushini bashlash toghriliq üch terepning kélishim hasil qilishi toghruluq öz qarashlirini anglarmenler bilen ortaqlashti.

Qehriman ghojamberdi, xitayning ottura asiya jumhuriyetliri bilen bolghan siyasiy-iqtisadiy, qatnash, énérgiye, ul-eslihe qurulushi, ma'arip, pen-téxnika, sayahet-medeniyet qatarliq jehetlerde künsayin küchiyiwatqan hemkarliq munasiwitining arqisigha yoshurun'ghan gherezlirini tilgha aldi. Uning qarishiche, bu xildiki atalmish “Hemkarliq” munasiwitige mahiyette xitayning ottura asiya jumhuriyetlirige qarita élip bériwatqan kéngeymichilik gherizi, yoshurun'ghanliqini eskertip ötti.

 “Shinxu'a tori” ning déyishiche, kélishim imzalash murasimida shi jinping yene, “Xitayning qirghizistan we özbékistan bilen hemkarliship, üch dölet xelqige we nep yetküzidighan, rayon iqtisadi we ijtima'iy tereqqiyatini ilgiri süridighan bu istratégiyelik yolni baldurraq berpa qilishni xalaydighanliqi” ni bildürgen. Qirghizistan pirézidénti japparof we özbékistan pirézidénti mirziyayiflarmu “Bu tömür yolning rayonning ortaq tereqqiyatini ilgiri sürüsh we her qaysi dölet xelqlirining bext-sa'aditini ashurush üchün yéngi yardem bilen teminlishidin ümid barliqi” ni bildürüshken.

Xitay taratqulirida yene mezkur xitay-qirghizistan we özbékistan tömüryol qurulushining emeliylishishini tézlitish, ma shingrüyning özbékistan we qirghizistanda élip barghan ziyaritining küntertipidiki muhim témilarning biri bolghanliqi qeyt qilin'ghan.

Amérikadiki xitay analizchi, yazghuchi xé enchüen bu heqte pikir bayan qilip mundaq dédi:

 “Uzun yillardin kéyin, xitay bilen ottura asiyadiki bu döletlerning tömüryol qurulushi üchün hemkarliq ornitishi, ularda ortaq menpe'et we siyasiy éhtiyajning bolghanliqidin dep qaraymen. Chünki xitayning meqsiti yawropa we amérikagha qarshi birliksep tüzüshtur. Yene bir tereptin, biz rusiyening ukra'ina bilen bolghan urush weziyitidiki bezi özgirish we yönilishlerni körüp turuwatimiz. Mana bu uzun'gha sozulghan urush rusiyeni siyasiy we iqtisadiy jehetlerdin ajizlashturuwetken bolushi mumkin. Belkim bu sewebler ottura asiya döletlirining rusiyege bolghan ümidini suslashturup, bu tömüryol qurulush türige imza qoyushigha türtke bolghan bolushi mumkin. Shundaqla, hazir xitaydiki iqtisadiy weziyet ularning qaytidin yéngi bir chiqish yoli tépishi we özining ajizlishiwatqan iqtisadini janlandurush üchün bu boshluqni toldurushqa éhtiyajliq ikenlikini körsitip béridu. Mana bular nöwette bu döletlerning bir-birining menpe'etlirining bösüsh nuqtisi süpitide ishlitidighan ortaq nishanliri bolghanliqini chüshendüridu. ”

Nöwette xitayning rusiye bilen ukra'ina otturisida urush boluwatqan pursettin paydilinip, öz tesirini ottura asiya rayonida téximu chongqur we keng kölemde kéngeytmekchi bolushi, küchlük diqqet qozghaydighan nuqtilarning biridur. Xé enchüen bu heqtiki sözide yene, atalmish “Bir belbagh bir yol” qurulushi nami astida xitayning ottura asiya jumhuriyetliri bilen kündin-kün'ge küchiyiwatqan her tereplimilik munasiwitige yoshurun'ghan köp qatlamliq gherezliri heqqide öz qarishini bildürüp, mundaq dédi.

 “Xitayning ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwitini qoyuqlashturushi, uning Uyghur rayonidiki Uyghur we qazaq qatarliq milletlerning xitay hökümitige bolghan qarshiliqi, shundaqla ularda shekilliniwatqan milliy musteqilliq tuyghusigha qarshi bir chong sépil yaki bir mudapi'e témi qurush rolini oynaydu, dep qaraymen. Chünki Uyghurlar özbékistan, qirghizistan, özbékistan qatarliq ottura asiya döletliridiki milletler bilen oxshash din we qandashliqqa ige bolghachqa, tebi'iy shekilde ulardek musteqil bolushni arzu qilidu. Ularning desteklirige, yardimige érishish pursitini izdeydu. Halbuki, xitay kompartiyesi nöwette ottura asiya döletliri bilen bu türdiki türlük menpe'et üstige qurulghan hemkarliq munasiwetliri arqiliq, rayondiki Uyghurlarni asas qilghan her qaysi milletlerge bolghan kontrolluqini kücheytiwatidu. ”

Yéqinqi yillardin buyan xitayning ottura asiya jumhuriyetliri bilen téxi yéngila imzalan'ghan xitay-qirghizistan-özbékistan tömüryoli qurulush türige oxshash her saheler boyiche bir qatar “Muhim kélishimler” ge imza qoyghanliqi melum. Qehriman ghojamberdi ependi bu heqtimu toxtilip, öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.