Хитайниң чәтәлдики аталмиш “сақчи мулазимәт понкити” ниң паракәндичиликлири давам қилмақта

Вашингтондин мухбиримиз нуриман тәйярлиди
2023.07.10
Хитайниң голландийәдә қурған мәхпий сақчиханилири тәкшүрүлмәктикән Аммиви тәшкилатлар хитайни өктичиләрни назарәт қилиш үчүн чәтәлләрдә сақчи понкити қурған дәп әйиблигән. 2022-Йили 26-өктәбир.
rfi.fr

Йеқинда америка федератсийә тәкшүрүш идариси ню-йорк шәһиридә мәхпий сақчи понкити қуруш билән әйибләнгән америка пуқралиқидики икки хитайни қолға алғанлиқини елан қилди. Радийомиз инглизчә бөлүминиң 7-июлдики хәвиригә қариғанда бу икки киши хитай һөкүмити билән тил бириктүрүп америкадики хитай пуқралириға паракәндичилик селишни өз ичигә алған “бастуруш паалийәтлири” билән шуғулланған.

Хәлқара кишилик һоқуқни қоғдиғучилар тәшкилати (Safeguard Defenders) ниң 12-айдики доклатида дейилишичә, хитай һөкүмити америка, канада, японийә вә корейә қатарлиқ 53 дөләттә аз дегәндә 102 мәхпий сақчи понкити қурған. Хитай һөкүмәт таратқулиридин “хитай гезити” (“China Daily”) өткән йили, хитайниң дөләт сиртида җинайәт садир қилған дәп гуман қилинған 230 миң киши хитайға қайтиш үчүн “қайил қилинған” лиқини хәвәр қилғаниди.

2015-Йили июлда тайланд һөкүмити хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң чақириқиға қаримай 109 нәпәр уйғурни хитайға қайтуруп бәргәндин кейин, бирләшкән дөләтләр тәшкилати, америка һөкүмити, түркийә вә шундақла хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң қаттиқ тәнқидигә учриған.

Мисирдики уйғурлар 2016-йилидин башлап хитай һөкүмитиниң биваситә вә васитилик һалда бесим ишлитиши билән юртлириға мәҗбурий қайтурулушқа башлиған болса, мисир тәрәп йәнә 2017-йили июнниң бешидин башлап әл әзһәр қатарлиқ университетларда оқуватқан уйғур оқуғучилар вә қаһирәдики 7-районни мәркәз қилған җайлардики нәччә йүзлигән уйғурларни ахтуруп тутқаниди. Мәзкур тутқунға хитай дөләт бихәтәрлик хадимлириниңму һәмкарлашқанлиқи, тутқун қилинған оқуғучиларни һәтта хитай әвәткән уйғур сақчи хадимларниң сораққа тартқанлиқидәк учурлар ашкариланған.

Хәлқара кишилик һоқуқни қоғдиғучилар тәшкилатиниң тәшвиқат ишлири мәсули лавр а харт (Laura Harth) ханим хитайниң чегра һалқиған сақчи понкитлири һәққидә радиомизниң зияритини елхәт арқилиқ қобул қилди.

У хетидә хитайниң чәт әлләрдики сақчи мулазимәт понкитлириниң хитай һөкүмитиниң чегра һалқиған қара қолиниң пәқәт “көрүнгән қисми” икәнликини тәкитлигән: “хитайниң аталмиш ‛чәтәлдики сақчи мулазимәт понкити‚-хитай һөкүмитиниң чегра һалқиған бастуруш хизмәтлиридики пәқәт ‛муз тағниң көрүнгән қисми‚. Уларниң хизмити назарәт қилиш, паракәндичилик селиш, һәтта ‛қачқун‚ ларни мәҗбурий қайтуруп кетишни өз ичигә алиду. Кишилик һоқуқни қоғдиғучилар тәшкилати хитайниң аталмиш ‛чәтәлдики сақчи мулазимәт понкити‚ ниң хитайниң бирләшмә алдинқи сепи билән һәмкарлишип ‛мәхпий қайтуруш‚ билән шуғулланғанлиқиға аит очуқ пакитларни байқиған. Дейилгәндәк, ‛сақчи понкити‚ хитай һөкүмитиниң чәтәлдики охшимиған пикирдикиләрни контрол қилиш вә бастуруш тиришчанлиқиниң бир қисми. Улар һәтта чәтәлдики кишиләрни юртидики аилә әзалириға тәһдит селиш вә уларни җазалаш арқилиқ контрол қилиду. Муһаҗирәттики уйғурларға қарита елип берилған бу хил паалийәтләр нурғун кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин тилға елинған вә хатириләнгән. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң бу хил шәкилдә қаршилиқ көрситиши демократик һөкүмәтләрниң хитайниң дөләт һалқиған бастуруш хәвпигә дуч кәлгәнләрниң асасий әркинлики вә бихәтәрликини қоғдаш тиришчанлиқиниң бир қисми.”

Ашкариланған һөҗҗәтләргә қариғанда хитай һөкүмити 2017-йилиниң бешидин етибарән чәт әлдики уйғурларниң аилилирини нишан қилип, уларни йиғивелиш лагерлириға кәң көләмдә қамиған вә түрмиләргә солиған. Муһаҗирәттики уйғурларниң юртидики уруқ-туғқанлири билән болған алақиси пүтүнләй үзүп ташланған.

Хәлқара кишилик һоқуқни қоғдиғучилар тәшкилатиниң өткән йили елан қилған “мәҗбурий қайтуруш” намлиқ доклатида көрситилишичә, хитайниң чәтәлдики мәхпий сақчи понкитлири чәтәлдики сиясий паалийәтчиләр вә өктичиләрни асаслиқ нишан қилған. Хитай аманлиқ органлири өзиниң җинайи ишлар һоқуқ даирисидин һалқип, чегра сиртидики мәхпий сақчи понкитлири билән бирликтә һәрикәт қилған.

Хитай вәзийәт анализчилиридин германийәдә турушлуқ журналист, шундақла радийомиз ингилизчә бөлүми ихтияри мухбири су йүтоң ханим бу һәқтә радийомиз зияритини елхәт арқилиқ қобул қилди. У бу мәхпий сақчи понкитлириниң чәтәлдики уйғурларни қандақ нишанға алидиғанлиқи вә назарәт қилидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ дәп язған: “улар чәтәлдики уйғурларниң намайишини йеқиндин көзитиду, намайишчиларни мәхпий сүрәткә тартиду, уйғурларниң салаһийитини дәлилләйду вә уларниң хитайдики аилә әзалирини гөрүгә еливалиду. Һәтта уйғурларға биваситә қорқутуш вә тәһдит селиш учурлирини әвәтиду, уларниң маңған-турғинини пайлайду. Бу мәхпий сақчи понкитлири йәнә чәтәлдики уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириға сиңип кириш үчүн хадим әвәтиду. Торда мәхсус уйғурлар һәққидә ялған учурларни тарқитидиған гуруппа тәшкилләп, чәтәлдики уйғурларни инавәтсиз қилишқа тиришиду. Һазир һошяр болушқа әрзийдиған йәнә бир иш шуки, улар йәнә пул-мәнпәәт арқилиқ уйғурлардин пайлақчи сетивалиду.”

У йәнә мундақ дәп язған: “хитай һөкүмитиниң мәқсити шинҗаңдики җаза лагерлири вә уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқ җинайитини йошуруш. Улар мәхпий сақчи понкитлириниң мәшғулати арқилиқ чәтәлдики уйғурларниң юртидики уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқ һәққидә сөзлишиниң алдини елишни, һәтта уйғурларниң хәлқарадики образиға зиян селишни нишан қилиду. Әмма яхши йери шуки, уйғурларниң хитайниң чәтәлдики мәхпий сақчиханилири тәрипидин зиянкәшликкә учраватқанлиқи демократик дөләтләрниң диққитини қозғиди, бу хәлқара җәмийәтниң уйғурларниң әһвалини техиму яхши чүшинишигә ярдәм бериши мумкин.”

Хәлқара ахбарат қаналлирида хитай һөкүмитиниң бу хил мәхпий сақчи понкитлириниң шималий америка, явропа вә башқа дөләтләрдиму қурулғанлиқи хәвәр қилинған. Әмма хитай тәрәп изчил уларниң сақчихана икәнликини рәт қилип, уларниң асаслиқи шопурлуқ кинишкисини йеңилаш қатарлиқ пуқралар мулазимити билән тәминләйдиған орун икәнликини ейтқан.

Федератсийә тәкшүрүш идарисиниң башлиқи кристофир врай (Christopher Wray) дөләт бихәтәрлик комитетиға өзиниң бу ашкарилашқа интайин көңүл бөлидиғанлиқини билдүргән. CNN Хәвәр агентлиқиниң бу һәқтики хәвиридә у, “хитай сақчилириниң америкида понкит қурғанлиқини ойлашму кишини ғәзәпләндүриду. Уларниң бу мәхпий қилмиши америкиниң игилик һоқуққа дәхли-тәруз қилғанлиқ, әдлийә вә қанун системисини көзгә илмиғанлиқ” дәп көрсәткән.

Мәлум болушичә америка федератсийә тәкшүрүш идариси бу һәқтә мәхсус торбекәт қурған. Улар чегра һалқиған бастурушниң қанунсиз икәнликини, пайлаш, паракәндичилик селиш, һуҗум қилиш қатарлиқ әһвалларға йолуққанларниң, бу хил әһвалларни мунасивәтлик орунларға доклат қилишни тәвсийә қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.