Хитайниң чәтәлләрдики уйғурларниң юртлиридики уруқ-туғқанлири билән алақә қилалмаслиқиға 4 сәвәб көрситиши тәнқидкә учриди

Мухбиримиз ирадә
2021.06.22
jawabsiz-qalghan-telefon.jpg Әзиз әйса әлкүн ишлигән “җавабсиз қалған телефон” намлиқ бәдиий һөҗҗәтлик филимдин сүрәткә елинған.
Eziz Eysa Elkün teminligen

Хитайниң һөкүмәт авази болған “йәршари вақти” гезити 18-июн җүмә күни уйғур районлуқ һөкүмәт баянатчиси елиҗан инайәтниң сөзлирини нәқил қилип туруп бир парчә хәвәр мақалиси тарқатқан. Мақалидә мундақ дейилгән:

“шинҗаң уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт җүмә күни чәтәлдики бир қисим шинҗаңлиқларниң райондики аилә әзалири билән алақә қилалмаслиқидики сәвәбни чүшәндүрди. Шундақла ғәрб дөләтлиридики хитайға қарши күчләрни бундақ әхмәқ вә зерикишлик һийлини ойнашни тохтитишқа чақирди”

Баянатчи елиҗан инайәтниң илгири сүрүшичә, чәтәлләрдикиләрниң уруқ-туғқанлири билән алақә қилалмаслиқида төвәндикидәк 4 түрлүк еһтималлиқ болуши мумкин икән:

“биринчиси, чәтәлләрдики уйғурлар шәрқий түркистан ислам һәрикити (ETIM) қатарлиқ террорлуқ тәшкилатлириға қатнашқанлиқтин туғқанлири улар билән алақилишишни халимайдикән. Иккинчиси, чәтәлләрдикиләрниң туғқанлири қатиллиқ, басқунчилиқ вә булаңчилиқ қатарлиқ җинайи қилмишларни садир қилғанлар болуши мумкин. Үчинчиси, чәтәлләрдики бир қисим террорлуқ, ашқунлуқ вә бөлгүнчиликтин ибарәт ‛үч хил күчләр‚ дин зәһәрләнгәнләр тапқан миш-миш параң болуши мумкин вә әң ахирқи еһтималлиқ болса уларниң туғқанлири телефон номурини өзгәртивәткән болуши мумкин”.

Хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдә аилә-тавабиатлирини сүрүштүрүп дава қиливатқан уйғурларға вә шундақла хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириға бәргән бу җаваби дуня уйғур қурултийиниң тәнқидигә учриди. Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса мундақ деди: “хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқи хәлқарадики мутәхәссисләр, мустәқил органлар, һөкүмәтләр вә парламентлар вә лагер шаһитлири тәрипидин тәкшүрүп бекитилгән. Әмдиликтә хитайниң буниңға көрсәткән баһанилири интайин күлкилик. Чүнки һазирқидәк учурлашқан, торлашқан дәврдә бир адәм билән алақә қилиштинму аддий бир иш йоқ”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски болса хитайниң наһайити аддий бир соалға җаваб бериш орниға, кишиләрни җинайәтчи яки террорлуқ тәшкилати әзаси дәп қариливатқанлиқи, һалбуки қанун бойичә җинайәтчиләрниңму аилә әзалири билән алақә қилиш һоқуқи болидиғанлиқини әскәртти. У мундақ деди:

“чәтәлләрдики уйғурлар аз дегәндиму 4 йилдин артуқ вақиттин бери ата-аниси, қериндашлири, йолдиши, аяли, балилири вә уруқ-туғқанлири билән алақә қилалмайватиду. Йеқинлириңиз билән 4 йил алақә қилалмаслиқ дегән бу интайин узун һәм мүшкүл вақит. Хитай һөкүмитиниң буниңға җаваб бериш орниға интайин бимәнә баһаниләрни көрситиши йәнә келип адәмләрни җинайәтчиләр дәп қарилиши қобул қилғусиз бир һәрикәт. Бу кишиләр һелиғу җинайәтчи әмәс, әгәр һәқиқәтән шундақ болған тәқдирдә җинайәтчиләрниңму аилиси билән алақә қилиш һоқуқи болиду”.

Уйғур районлуқ һөкүмәт баянатчиси елиҗан инайәт йәнә шу күни чәтәлләрдә уруқ-туғқанлирини сүрүштә қиливатқанларни өзлири турушлуқ дөләтләрдики хитай әлчиханиси билән алақилишишкә чақирип, уйғур районлуқ һөкүмәтниң уларға ярдәм беридиғанлиқини билдүргән.

Уйғур районлуқ һөкүмәтниң йәнә бир баянатчиси шү гүйшяңниң болса йеқинда өзлириниң түркийә, қазақистан қатарлиқ башқа дөләтләрдә яшайдиған шинҗаңлиқларни син арқилиқ көрүшүш программиси билән тәминләп, уларға өз-ара пикир алмаштуруш бошлуқи беридиғанлиқини, бу программиниң кәң алқишқа еришкәнликини ейтқан.

Һалбуки түркийәдә йүзләрчә уйғур юртлиридики уруқ-туғқан, аилә-тавабиатлириниң из-дерикини қилип айлардин бери истанбулдики хитай консулханиси алдида турмақта. Уларниң тәләп қиливатқиниму пәқәтла уруқ-туғқанлириниң нәдиликини билиш вә улар билән көрүшүш иди.

Долқун әйса әпәнди хитай әлчиханисиниң истанбулда хитай әлчиханиси алдидики уйғурларға җаваб бәрмигәнликини әскәртти. У йәнә туғқанлири билән параңлишиш үчүн әлчихана билән алақә қилишини тәләп қилишниң өзи хитайниң инсан һоқуқини қайси дәриҗидә дәпсәндә қиливатқанлиқини намаян қилип бериду, деди.

Һенрий шаҗевски болса “мушу сөзни қилған шү гүйшяң өзи өйидин айрилип саяһәтләргә чиққанда өйдикилири билән алақилишиш үчүн һөкүмәтниң син арқилиқ көрүшүш программисини ишлитәмдикән?” дәп сориди. У мундақ деди: “шү гүйшияң өзи чәтәлгә чиқип өйдикилири билән сөзләшмәкчи болғанда у ‛тоғра, мән һөкүмәт программиси арқилиқ сөзлишәй‚, дәмду? әлвәттә яқ. У дәрһал қолиға телефонни алиду яки үндидарға охшаш алақә әплирини ишлитиду. Ундақта немишқа уйғурлар аилиси билән алақә қилиш үчүн буни ойлиши керәк? хитай һөкүмитиниң буни худди уйғурларға бир пайдилиқ иш қилип бериватқандәк тәшвиқ қилиши бәк күлкилик”.

Биз вашингтондики хитай әлчиханисиға бир қанчә қетим телефон қилип, уларниң бу һәқтики инкасини алмақчи болған болсақму телефонимизға җаваб алалмидуқ.

“йәршари вақти” гезитиниң шу күндики хәвиридә йәнә, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзгәнликини тонуған вә мунасивәтлик бир қисим хитай әмәлдарлириға җаза тәдбири елан қилған дөләтләр тәнқидләнгән. Баянатчи шү гүйшияң сөзидә “бу дөләтләр хата учурларға, өсәк сөзләргә ишинип қарар чиқарди, ‛ирқий қирғинчилиқ‚ тәшәббусини бәзи дөләтләр, тәшкилатлар вә шәхсләрниң ялғанчилиқи билән әмәс, бәлки қаттиқ қануний тәртип вә дәлил-испатлар асасида бекитилиду” дегән.

Һенрий шаҗевиски болса ирқий қирғинчилиқ йәкүниниң дәл хитай дегәндәк өлчәмләр бойичә чиқирилғанлиқини ейтти. У мундақ деди: “хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқ билән шуғуллиниватқанлиқидин ибарәт йәкүн хәлқаралиқ қанунлар асасида ирқий қирғинчилиққа қарши туруш мутәхәссислири, мустәқил органлар вә һөкүмәтләрниң инчикилик билән баһалиши нәтиҗисидә елан қилинди. Бирақ хитай бу йәрдә муназирә яритиш арқилиқ соалға җаваб бериш орниға диққәт бураватиду. Хитай җаваб беришкә тегишлик соал интайин аддий! у болсиму чәтәлләрдики уйғурларниң аилә әзалири қени, улар билән немишқа алақә қилғили болмайду? хитай мана бу соалға җаваб бериши керәк”.

Һенрий шаҗевски сөзидә әскәртип “мушу соалниң җавабидин башқа һәммиси диққәтни буриғанлиқ, вақитни созғанлиқ вә ақивәттә уйғурларниң әң аддий инсаний һоқуқини рәт қилғанлиқ болуп һесаблиниду” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.