Ikki amérika shirkiti ürümchidiki bir nazaret merkizini téxnika bilen teminligen

Muxbirimiz erkin
2020-11-25
Share
intel-xitay.gif Xitay döletlik körgezme we yighin merkizide ötküzülgen xitay xelq'ara import körgezmisi (CIIE) de intél belgisi. 2018-Yili 6-noyabir, shangxey.
REUTERS

Ürümchining yuqiri téxnika rayonidiki shimali sana'et baghchisigha jaylashqan sirliq bir qurulush bar. "Ürümchi bulut hésaplash merkizi" dep atalghan bu qurulush dunyadiki eng ilghar digital teqiblesh merkizi bolup, u xitaning chong tutquni ewjige chiqqan 2017-yili 8-ayda resmi ishqa kirishken. Dunyadiki eng ilghar kompyutérlar orunlashqan bu qurulushni xitay metbu'ati ürümchi shehrining "Eng küchlük chong méngisi" dep teriplep kelgen.

Uningdiki kompyutérlarning bir künde körüdighan közitish kaméra süretliri bir ademning bir yilda köridighanliridinmu köp bolup, bu orun xitay hökümitining yéqinqi bir qanche yil ichide qurup chiqqan rayondiki saqchi nazaret sistémisining halqiliq parchilirining biri, dep qarilip kelgen. Da'iriler bu orundiki kompyutérlar bilen insanlarning chirayi, rohi haletliri teqip qilip, aptomobillarni iz qoghlap kelgen. Téléfon, ijtima'iy alaqe hésaplirini közitip, kishilerning her bir éghiz sözi we herkitini kontrol qilip kelgen idi.

"Ürümchi bulut hésaplash merkizi" qandaq qilip dunyadiki "Eng küchlük" kompyutérlargha ige nazaret ornigha aylandi? "Nyu-york waqti géziti" 22-noyabir "Ürümchi bulut hésaplash merkizi" diki kompyutérlarnng özeklirini amérikadiki ikki shirket teminlep, ularning dunyadiki eng küchlük kompyutérlargha ige bolushigha türtke bolghanliqini ashkarlidi. "Nyu-york waqti géziti" ning bildürüshiche, ularni bu özekler bilen amérikadiki "Intél", "Niwidiya" namliq yérim ötküzgüch ishlepchiqiridighan ikki shirket teminligen iken.

"Intél" bilen "Niwidiya" bu özeklerni tramp hökümiti ötken yili amérika dölet bixeterliki we kishilik hoquq seweblik buyruq chüshürüp, xitay shirketlirige yérim ötküzgüch we bashqa téxnologiyelerni sétishni chekleshning aldida satqan bolsimu, lékin bu amérika téxnologiye shirketlirining mes'uliyitige su'al qoyghan. Bu xewer kelgüsidiki baydén hökümiti xitaygha imbargoda ching turamdu-yoq, digen su'algha jawap izdewatqan mezgilde élan qilindi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining tekitlishiche, ular kelgüsi hökümetning tramp hökümiti yolgha qoyghan Uyghurlar mesilisidiki konkért tedbir we buyruqlirini dawamlashturushi we kéngeytishini teshebbus qilidiken.

Mezkur komitétning komisari nuri türkel 24-noyabir ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: "Amérika prézidénti, tashqi ishlar ministirliqi we dölet mejlisige meslihet béridighan organ bolush süpitimizde tramp hökümitining xelq'ara diniy erkinlikke tutqan pozitsiyesining dawam qilishini, bolupmu Uyghur mesilisige tutqan konkirét tedbirlirini, buyruqlirini emeldin qaldurmasliqqa, buning ichidiki eng muhimi nishanliq imbargo bilen xitayning irqiy qirghinchiliq siyasitige türtke boluwatqan téxnologiye jehettiki imbargo qararlirining dawam qilishi we kéngiyishini teshebbus qiliwatimiz."

Uning tekitlishiche, kelgüsi hökümetke xitaydiki mesilining négizi boluwatqan karxanilargha yumshaq we qattiq détallarni sétishni cheklesh mesliheti bérilmekte iken.

Nuri turkel mundaq dédi: "Bu téxnologiye shirketlirining xitaydiki mesilining négiz boluwatqan shirketler bilen yumshaq détal, qattiq détal jehetlerde oxshimighan gheyri shekilde munasiwiti bar. Mesilen, xitaylar imbargo qoyulghan shérketlirini imbargo tizimlikige qoyup qoyup, bashqa isim bilen otturigha chiqiriwatidu. Bu yerde nahayiti ünümsizlik ehwali bar. Buni amérikadiki shirketler téxnika jehettiki yumshaq we qattiq détallarni késish arqiliq xitaylarning qilmishini cheklesh mumkin, dégen meslihetler bériliwatidu."

Shu munaswet bilen biz 24-noyabir "Niwidiya" we "Intél" shirketlirige ularning xitaygha téxnika satqanda uning Uyghurlarni teqib qilish, basturush üchün ishlitidighanliqidin xeweri bar-yoqliqi we ularning hazirqi soda alaqisini sorap téléfon qilduq. "Intél" shirkitidikiler téléfonimizni almidi, lékin "Niwidiya" shérkiti buningdin xewiri yoqliqini bildürdi.

"Niwidiya" ning alaqe ishlirigha mes'ul emeldari liz arshibaldning radiyomizgha ewetken bu heqtiki yazma bayanatida: "Yaq, biz uningdin xewersiz iduq. Bizning mehsulatlirimiz ijtima'iy nuqtidin paydiliq ishlargha qollinishni meqsed qilghan. Biz uning xata ishlargha ishlitilishini qobul qilmaymiz," déyilgen. Mezkur shirketning tekitlishiche, nöwette ular xitayning shugu'ang shirkiti bilen bolghan sodisigha musape qoyghan.

Mezkur shirket bu heqtiki so'allimizgha jawab bérip, mundaq dégen: "Biz amérika qanunlirigha toluq emel qilimiz. Shugu'ang shirkiti amérika soda ministirliqining qara tizimlikikige élin'ghandin béri bizning muhim xéridarimiz bolushtin qaldi." ularning tekitlishiche, ular "Omumiy meqsettiki grafik bir terep qilish programmilirining axirqi nuqtida qandaq ishlitilidighanliqini nazaret qilalmaydiken."

Lékin nuri türkelning tekitlishiche, nöwettiki bu ehwal yéngi hadise bolup, uninggha hazirqi mewjut qanun we memuriy tedbirler yétishemey qalghan. U mundaq dédi: "Amérika kapitalistik bazar iqtisadi bolghanliqi üchün shirketlerge buyruq bérish hoquqi bolmaydu. Uning bundaq prinsipi yoq. Peqet shirketlerge tewsiyede bolidu. Lékin mewjut qanunlar siz otturigha qoyghan mesililerni hel qilishning asasini teminliyelmeywatidu. Chunki, duch kéliwatqan mesile misli körülup baqmighan, insaniyet hazir bolmighan mesile bolghanliqi üchün, mewjut qanun we memuriy tedbirler yétishmeywatidu."

Shugu'ang shirkiti "Ürümchi bulut hésaplash merkizi" ni qurup chiqqan xitay yuqiri téxnika karxanisi bolup, u 2019-yili 6-ayda amérika soda ministirliqining qarar tizimlikige kirgüzülgen. Amérika soda ministirliqining bu heqtiki uqturushida, bu shirketning amérika dölet bixeterlik we tashqi siyaset menpe'etige xewp yetküzgenliki tekitlen'gen. Lékin "Nyu-york waqti géziti" ning bildürüshiche, shugu'ang shirkiti tramp hökümitining qara tizimlikige kirgüzülgen bolsimu, lékin yéqinqi 12 ay mabeynide Uyghur élidiki bezi yerlik saqchi organliri "Intél" ning töwen derijilik özekliride ijra qilinidighan resmiyet we nazaret programilirini dawamliq sétiwalghan iken.

Xewerde bu mezgil ichide Uyghur élining guchung we qarasheher nahiyeliridiki saqchi organlirining, bu yil 4-ayda qizilsu oblastliq saqchi idarisining töwen derijilik "Intél" özekliride ijra qilinidighan bu xil programmilarni sétiwalghanliqi ilgiri sürülgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet