Fransiyelik peylasop bérnard-hénri léwi: “Xitay diktator bir dölettur, diktatorlar menggü hoquq we küchke toymaydu”

Muxbirimiz nur'iman
2022-01-26
Share
Fransiyelik peylasop bérnard-hénri léwi: “Xitay diktator bir dölettur, diktatorlar menggü hoquq we küchke toymaydu” Washin'gtondiki xudson instituti ötküzülgen “Xitayning kishilik hoquq depsendichiliki” témisidiki söhbet yighinida, mezkur yighin'gha riyasetchilik qilghan nuri türkel ependi bilen firansiyelik peylasop, zhurnalist, filim ishligüchi bérnard-hénri léwi ependi(ongda). 2022-Yili 25-yanwar.
Photo: RFA

2022-Yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi bashlinishqa sanaqliq künler qaldi. Uyghur mesilisige uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan orunlar, tetqiqatchilar we her sahediki mutexessisler, Uyghurlargha qarita “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dawam qiliwatqan bir dölette, olimpik musabiqisi ötküzüsh, xuddi tarixta irqi qirghinchiliq yürgüzgen natsistlar gérmaniyesige 1936-yilliq olimpik musabiqisini ötküzüsh salahiyitini bergenlik bilen oxshash, dep qarimaqta.

Gherbtiki démokratik döletler xitayning ziyankeshlikige uchrawatqan Uyghurlarning mesilisini her xil shekilde anglitishni dawamlashturmaqta.

25-Yanwar küni xelq'aradiki dangliq “Aqillar merkizi” ning biri bolghan washin'gtondiki xudson instituti “Xitayning kishilik hoquq depsendichiliki” dégen témida tor söhbiti ötküzdi. Mezkur söhbetke amérika xudson institutining aliy tetqiqatchisi nuri türkel ependi riyasetchilik qildi. Bu qétimliq söhbetning asasliq sözligüchisi firansiyelik peylasop, zhurnalist, filim ishligüchi bérnard-hénri léwi ependi bolup, mezkur söhbette Uyghur qirghinchiliqi, béyjing qishliq olimpik musabiqisini diplomatik bayqut qilish we amérika rehberlik qatlimining kishilik hoquqni qoghdashtiki roli toghrisida muhakime élip bérildi.

Nuri türkel ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, aldi bilen mezkur söhbetning xudson institutidin ibaret bu muhim munberde ötküzülüshining ehmiyiti heqqide toxtaldi. U firansiyelik peylasop bérnard-hénri léwi ependining Uyghurlar heqqide söz qilishining nahayiti zor tesir we ünümi bolidighanliqini tekitlidi.

Bérnard-hénri léwi ependi söhbette aldi bilen Uyghurlar heqqide awaz chiqirishning muhimliqi heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Eger biz Uyghurlargha köngül bolidighanliqimizni ipadilimisek, özimizning qizil siziqimizni belgilimisek, bu irqiy qirghinchliqni her yerde da'im xatirilitip turmisaq, ularning isimni méngimizge ornatmisaq, kommunistlarning chiki yoq, ular toxtimaydu. Teywen'ge we bashqa asiya döletlirige kéngiyishni dawamlashturidu. Chünki birinchidin, xitay diktator bir dölet. Diktatorlar menggü hoquq we küchke toymaydu. Ikkinchidin, bilginimizdek kommunistlar bek rehimsiz kélidu. Ular xristiyan, yehudiy we islam étiqadining mewjut bolushini qobul qilalmaydu. Kommunizmdin bashqa étiqad bolushqa yol qoymaydu.”

Söhbet dawamida léwi ependi yene kélimat özgirishige munasiwetlik qararlarda irqi qirghinchliqqa uchrawatqan Uyghurlar mesilisini chetke qayrip qoyuwatqan muhit asrash terepdarlirining pozitsiyesini “Insaniyetke qarshi pozitsiye” dep tenqidlidi.

Léwi ependi Uyghurlargha yürgüzüliwatqan “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” ke pütün dunyada sekkiz dölet parlaméntidin bashqa döletlerning sükütte turuwatqanliqning sewebi we buni hel qilishning yoli heqqide mundaq dédi: “Hazir köpligen döletlerde perwasizliq, qorqunchaqliq, lidirliq rolini jari qilduralmasliq we xitaydin qorqush keypiyati mewjut. Xitay dunyadiki ikkinchi chong küch. Eger heqiqiy lidirlar chiqip xitaygha heddini bildürmise, kompartiye xalighanche qararini chiqiriwiridu. Amérika dunyadiki démokratik qimmet qarashlirining merkizi. Amérika hetta özining dölet ichidiki xataliqliri bilenmu yüzlisheleydu. Xelq'ara jem'iyetning néme déyishi we bezi saylighuchilarning pikrining néme bolushidin qet'iynezer, amérika qudretlik dölet.”

20-Yanwar küni fransiye parlaménti xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushini “Irqiy qirghinchiliq” dep jakarlighanidi. Melum bolushiche, fransiye parlaménti fransiye hökümitini xitaygha qaratqan tashqiy siyasitide zörür tedbirlerni qollinishqa chaqirghan bolsimu, e'emma firansiye hökümiti xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturushini “Irqiy qirghinchiliq” dep jakarlash we yaki béyjing qishliq olimpikini diplomatik bayqut qilish heqqide héchqandaq ipade bildürmigen.

Léwi ependi söhbet jeryanida bu heqte sorighan su'algha jawaben mundaq dédi: “Men buning üchün xijilmen. Men wetenperwer birimen, dölitimni yaxshi körimen. Men prézidént makron'gha awaz bergen, yene bérimen, emma firansiyening xitaygha qarshi bir küchlük sepke qoshulmighanliqidin ümidsizlendim. Héchbolmighanda, fransiye béyjing olimpikini diplomatik bayqut qilalaytti. Lékin firansiyege bolghan ümidni pütünley üziwetmeyli, kütüp baqayli, méningche, firansiye bu haman sepke qoshulidu.”

Axirida nuri türkel ependi bu söhbet jeryanida firansiyelik peylasop, zhurnalist, filim ishligüchi bérnard hénri léwi ependining özige eng tesir qilghan sözliri heqqide toxtilip ötti. U “Irqiy qirghinchiliq” ni inkar qiliwatqanlarni tarixining toghra teripide turushqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet