Mutexessisler: “Xitayning mustebit siyasiy tüzülmisining özgirishini kütüsh quruq xam xiyaldur”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.05.08
Amerika-xitay-bayriqi-AP Bir mal satquchi béyjingdiki chaghan bayrimida dukanda körgezme qilin'ghan xitay we amérika bayriqining arisigha gül bézeklirini ésiwatidu. 2023-Yili 13-may, béyjing
AP

Amérikadiki péw tetqiqat merkizi (Pew Research Center) ning yéqinda élan qilin'ghan yilliq tekshürüshige qarighanda, 40 pirsenttin artuq amérikaliqning xitayni düshmen dep qaraydighanliqi melum bolghan.

Péw tetqiqat merkizining tetqiqatchisi kiristina xu'ang mezkur doklat heqqide mundaq dégen: “Yéqinqi yillarda xitayning dunyadiki tesirining téximu küchiyishi we xitayning amérika iqtisadigha bolghan négizlik tesiri amérikaliqlarning xitaygha bolghan selbiy qarishidiki eng muhim sewebtur”.

Wehalenki, mezkur doklat amérika tashqi ishlar ministirliqi 22-aprél élan qilghan yilliq kishilik hoquq doklatida xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sadir qilishni dawamlashturuwatqanliqi tilgha élin'ghan؛ shuningdek amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkinning xitaydiki ikki künlük ziyariti axirlashqan bir waqitta élan qilinishi, diqqet qozghimaqta.

Amérikadiki xitay weziyiti analizchiliridin chikago uniwérsitétining tekliplik piroféssori, kishilik hoquq adwokati téng byaw radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U sözide, yéqinqi yillardin buyan xitayning amérika we yawropadiki démokratik döletlerni öz ichige bir qisim gherb döletliri bilen bolghan munasiwitidiki toqunushlar künsayin küchiyip, öz ara alaqiliri barghanséri nacharlishiwatqanliqini eskertip ötti. Téng byaw yene bu xil weziyet amérikada téximu köp kishilerning xitaygha bolghan selbiy köz qarishining küchiyishige sewep bolghanliqini ilgiri sürdi.

U, mundaq dédi: “Méningche, bu seweblerning asasliqi, xitayning xongkong, Uyghur rayoni we tibettiki basturushliri we irqiy qirghinchiliqni öz ichige alghan éghir kishilik hoquq mesililirining künséri nacharlishiwatqanliqidindur. Uningdin bashqa, ötken bir qanche yildiki soda urushi we kowid (COVID-19) yuqumi qatarliqlarmu nurghun kishilerde xitaygha bolghan passip köz qarashni peyda qilghan. Shundaqla yene rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishi qatarliq bir qisim xelq'araliq sezgür mesililerde xitay hökümitining rusiyeni qollishimu amérikada xitaygha bolghan selbiy qarashtikilerning barghanséri köpiyishige sewep bolghan, dep qaraymen.”

Péw tetqiqat merkizining mezkur tekshürüsh doklatidiki sanliq melumatlargha asaslan'ghanda, 81 pirsent amérikaliq xitaygha nisbeten selbiy köz qarashta iken. Buning ichide 43 pirsent kishi xitayni düshmen dep qaraydiken. 50 Pirsent amérikaliq xitayni amérikagha riqabetchi dölet dep qarisa؛ 6 pirsent amérikaliq xitayni amérikaning shériki dep qaraydiken.

Amérikadiki siyasiy analizchi ilshat hesen bu heqte toxtalghanda, mezkur tekshürüsh doklatining ré'alliqini eks ettürgen bir doklat ikenlikini ilgiri sürdi.

U yene amérika puqralirining xitaygha qarita selbiy qarashlirining shekillinishige eng küchlük tesir körsetken amillar heqqide toxtilip ötti.

Péw tetqiqat merkizining ötken hepte élan qilghan yilliq tekshürüshige asaslan'ghanda, 40 pirsenttin artuq amérikaliqning hazir xitayni özlirige düshmen dep qarighanliqidek bu sanliq melumat, yéqinqi besh yildin buyanqi amérika xelqining ray sinashta körülgen eng yuqiri san iken. Igilinishiche, mezkur doklat bu yil 1-apréldin 7-aprélghiche quramigha yetken 3600 neper amérika puqrasi üstide élip bérilghan ray sinash netijiside otturigha chiqqan.

Kishilik hoquq adwokati téng byaw péw tetqiqat merkizining bu qétimliq doklati heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Elwette, bu yerdiki bir mesile shuki, bu doklatta xitay hökümitige bolghan qarash, yeni bir döletke bolghan qarash bilen xitay puqraliri yaki xitay xelqige bolghan qarashning perqini éniq ayrish kérek, dep oylaymen. Chünki, mezkur doklattiki ray sinashta bu xil perqni eks ettürmigen we yaki bu nuqtini tekitlimigen. Elwette, xitay amérikada kompartiyesining we xitay da'irilirining qilmishliridin intayin narazi bolghan we uninggha selbiy qarashta bolghan nurghun kishiler bar. Emma bu ularning xitay xelqini kemsitish yaki ulargha nisbeten bir tereplimilik qarashta ikenlikidin dérek bermeydu. Bu terepler doklattiki ray sinashta tekitlenmigen bir nuqtidur.”

Mezkur doklatta, amérikaliqlarning yérimi dégüdek xitayning küchi we tesirini cheklesh amérikaning tashqiy siyasitidiki muhim küntertip bolushi kérek dep qarisa؛ aran 8 pirsent kishi buni muhim dep qarimaydiken. Amérikaliqlar yene xitay re'isi shi jinpingghimu selbiy baha bergen bolup, 80 pirsent kishi shi jinpingning xelq'arada ijabiy ish qilidighanliqigha ishenmeydiken. 10 Pirsent kishining shi jinping heqqide éniq qarishi yoq iken.

Téng byaw bu heqte söz bolghanda, xitayning mejburiy emgek we kishilik hoquqqa da'ir bir qatar mesililirining xelq'arada téximu köplep otturigha chiqishigha egiship, yéqin kelgüside amérikaliqlarning xitaygha bolghan qarishida selbiy nuqti'inezerlirining yene dawamlishidighanliqini tekitlep ötti:

“Méningche, amérikada xitaygha bolghan selbiy qarashtikilerning sani yene dawamliq éship baridu. Chünki shi jinping hökümranliqidiki xitay hakimiyitining özlirining kishilik hoquq weziyitini mahiyetlik yaxshilap, amérika we gherb bilen bolghan munasiwitini yaxshilishi mumkin emes. Bu yüzlinish meyli kishilik hoquqqa dexli-teruz qilish yaki xitay-amérika munasiwitidiki ixtilaplarda bolsun, héchqandaq yaxshilinish alametlirining bolidighanliqini körsetmeydu. Shunglashqa kelgüside amérikaliqlarning xitay kompartiyesi we xitay hökümitige bolghan bu xil selbiy pozitsiyeside yaxshilinish bolmasliqi mumkin.”

Siyasiy analizchi ilshat hesen, nöwette amérikaliqlarning xitaygha bolghan selbiy qarishi we naraziliqlirining hergizmu töwenlimeydighanliqini, eksiche buningdin kéyin téximu yuqirilap we yenimu keskinliship baridighanliqini eskertip ötti.

Mutexessislerning bildürüshiche, xitay kommunist hakimiyiti özining mustebit siyasiy tüzülmiside keskin özgirish yasimighuche, téximu toghrisi xitayda démokratik bir atmosféra peyda bolmighuche, amérika xelqining, shundaqla dunya jama'etchilikining xitaygha bolghan selbiy qarashlirida hergizmu yaxshilinish bolmaydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.