Mutexessisler: “Xitay künséri téximu tajawuzchi bolidu, amérika her zaman urushqa teyyar turushi kérek”

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2024.04.11
xitay-paraxot-jenubiy-dengiz-filippin Xitay déngiz qirghiqi muhapizet etritining ikki paraxoti filippinning bir paraxotigha su zembiriki bilen hujum qiliwatqan körünüsh. 2024-Yili 5-mart. Jenubiy déngiz
AFP

“Télégraf” gézitining xewirige asaslan'ghanda, aldinqi hepte pirézidént jow baydin bilen shi jinping téléfonda ikki sa'etke yéqin körüshken. Ilgirikige qarighanda ularning söhbiti körünerlik halda dostane tüs alghan.

Bu aldinqi yili noyabirdiki san firansisko bashliqlar uchrishishidin kéyin tunji qétimliq yuqiri derijilikler arisidiki söhbet bolup, közetküchiler bu qétimliq söhbetning bundaq siliq-sipaye élip bérilishni her ikki döletning iqtisadiy ehwalidiki özgirishlerge baghlighan. Eyni waqittiki tashqi ishlar ministiri jamés kléwérliy muxbirlargha “Xitay iqtisadining töwenlishi uni söhbet üstilige qayturup kélidu” dep éytqanidi.

Melum bolushiche, xitay hökümiti ötken yili yazda xitaydiki ishsizliq nisbitini élan qilishni toxtatqan bolup, eyni waqitta, xitayda beshtin bir qisim yashlar ishsiz qalghan. Ijtima'iy taratqularda tehlilchiler “Xitay özining iqtisadigha bolghan tashqi bésimini yenggillitish üchün éhtiyatchanliq bilen ish körüwatidu” dep körsetken.

 “Télégraf” gézitide bérilgen xewerge qarighanda, shi jinping baydin bilen élip barghan téléfon söhbitide, amérikaning yérim ötküzgüch, sün'iy eqil we qayta hasil bolidighan éléktir énérgiyesi saheside xitaygha jaza yürgüzgenlikige hemde teywenni barghanséri küchlük qollawatqinigha narazi ikenlikini bildürgen. Shi jinping yene “Tik-tok” mesilisini otturigha qoyghan bolup, xitayning amérika bilen oxshashla derijidin tashqiri küch ikenlikini eskertishke urun'ghan.

1989-Yili yüz bergen tyen'enmén weqesidin kéyin, dunya xitaygha qarita dostane pozitsiyesini tamamen özgertken. Eyni waqitta déng shyawping “Öz küchini yoshurup, bashqilardin nep élish” istratégiyesini qollinip, jimjit tereqqiy qilish yolini tallighanidi.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizi istratégiye we xewpsizlik mutexessisi raymond ko (Raymond Kuo) ependi xitayning bu xil istratégiye özgertishidiki sewebler heqqide toxtilip mundaq dédi: “Asasliq mesile shuki, xitayning herbiy küchi zor derijide ashti. Méningche 2008-yildiki pul-mu'amile kirizisidin kéyin xitay bashqa döletler bilen bolghan hemkarliqta téximu küchlük orunda turushini ümid qildi. Shunga küchini yoshurushning yaki peyt kütüp turushining hajiti qalmidi, dep qarighan bolushi mumkin. Bu yerdiki asasliq seweb xitayning herbiy we iqtisadiy küchining ashqanliqida, dep qaraymen. ”

U yene shi jinpingning déng shyawpinggha oxshimaydighan bir istratégiye qollan'ghanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Shi jinping xitay kompartiyesining pütünley kontrolluqini qoligha aldi. Bu nahayiti chong burulush. U hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin yolgha qoyghan yuqiri derijidiki kontrolluq éniqla xitaygha ziyan élip kélidu. Shi jinping siyasiy kontrolluqni mustehkemlidi, bu xil weziyet maw zédung dewridin kéyin körülüp baqmighan. Ishinimenki, falun'gung, tibet, Uyghur, xongkong mesilisige munasiwetlik her qandaq musteqil siyasiy teshkilatlarni shi jinping öz hakimiyitige tehdit dep qaraydu hemde qattiq basturidu. Külkilik yéri shuki, sizde küch bar, emma kimge ishinishni bilmeysiz we pütün xelqni qorqutisiz. Shundaq déyishke boliduki, shi jinpingning xitayning ichide, belkim xitayning sirtidimu nahayiti küchlük qollighuchiliri bolushi mumkin. Emma shi jinping yenila özini hoquqta bixeter dep qarimaydu” .

Amérika—xitay munasiwiti heqqidiki maqalilerge qarighanda, shi jinping xitayning amérikini bésip chüshüshke téxi küchi yetmeydighanliqini, gherbning dostluqidin yenila nurghun nersilerge érishidighanliqini hés qilghan. U yene gherbning xitayning bazirigha kirishni arzu qilidighanliqinimu bilip yetken.

Amérikadiki xitay analizchisi xu ping ependi bu heqte sorighan so'allirimizgha élxet arqiliq jawab qayturdi. U xétide mundaq dep yazghan: “Xitay hökümiti ‛xitay peqet özini yétekleydu‚ din ‛xitayning dunyani yéteklesh iqtidari bar‚ déyishke özgerdi. Eyni waqitta, déng shyawping otturigha qoyghan tashqi siyaset töwen nuqtini saqlap qélish we közge körünüp ketmeslik idi. Bu dégenlik, küchi yéterlik bolmighanda özini yoshurush we yoshurun küchini mexpiy tereqqiy qildurush dégenlik. 2003-Yili xitay kompartiyesi xitayning tinch tereqqiy qilidighanliqini élan qlip, xitayning tereqqiy qilish jeryanida héchkimge tehdit salmaydighanliqi, zomigerlik qilmaydighanliqi, kelgüside küchlük bolghandimu hergizmu zomigerlik qilmaydighanliqini bildürgen. Mesile shuki, öz dölitidiki tinch namayish qilghanlarni qirghin qilish arqiliq mustehkemlen'gen we qoghdalghan hakimiyetning qed kötürüshi dunyagha tinchliq élip kélemdu? xitaydiki ixtisasliqlargha toxtimay tosqunluq qilish, ulargha tehdit sélish we waqti kelgende ularni qurbanliq qilish arqiliq tereqqiy qilidighan hakimiyet bash kötürgende bashqilargha tehdit salmamdu? buning jawabi éniq. Shunglashqa, biz shuni déyishimiz kérekki, déng shyawpingning jimjit tereqqiy qilish istratégiyesidin shi jinpingning chilböre diplomatiyesige ötüshi nurghun kishiler oylighandek tuyuqsiz we ghayet zor özgirish emes, belki muqerrer yönilish. Peqet shi jinpingning herikiti bek téz bolup ketti, xalas. ”

U yene xitayning “Chilböre diplomatiyesi” heqqide toxtilip mundaq dep yazghan: “Shi jinpingning chilböre diplomatiyesi asasliqi amérikini nishan qilghan. Emma kéyin u amérikining küchining yenila küchlük ikenlikini bayqap qaldi. Amérikaning küchini töwen chaghlap qalghanliqini, xitayning yenila amérikaning reqibi bolalmaydighanliqini, yeni özining ‛qilich‚ ini sel baldur körsitip qalghanliqini bayqidi. Shunga kéyinche sel mulayim bolup qaldi. Emma shi jinping yenila sherqning kötürülüp, gherbning yiqilidighanliqigha ishinidu. Shi jinping chilböre diplomatiyesini yene dawamlashturidu, waqitning ötüshige egiship, téximu tajawuzchi bolidu. ”

Raymond ko bundaq ehwal astida amérikaning qandaq qilish kérekliki heqqide toxtilip mundaq dédi: “Amérikaning hazir yürgüzüwatqan siyasetliri toghra. Lékin yenila munasiwette bek turaqsiz yaki düshmen bolup qélishtin saqlinish kérek. Shériklirimiz we ittipaqdashlirimiz bilen hemkarlashqanda, amérikaning menpe'etini aldinqi orun'gha qoyushimiz kérek. Biz urush qilishni xalimaymiz, emma her zaman jengge teyyar turushimiz kérek. Méningche amérika dölet mudapi'e sana'iti bazisigha téximu köp meblegh sélishi kérek. Özimiz we ittipaqdashlirimiz éhtiyajliq bolghan qorallarni ishlepchiqiralaydighan zawutlirimiz bolushi kérek” .

Mutexessisler axirida, baydin hökümitining xitay terep qanche naraziliq bildürsimu xitaygha qaratqan jaza tedbirlirini toxtatmaydighanliqini, emma gherbtiki siyasiyonlar we jama'et arisidimu xitay kompartiyesige qarshi éqimning shekillinishining asan emeslikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.