“Hawa shari weqesi” din kéyin amérikaning diqqiti xitayning iqtisadiy we herbiy tehditige buraldi

Muxbirimiz erkin
2023.02.09
McHenry.jpg Amérika dölet mejlisi awam palatasining maliye we herbiy komitétliri birla waqitta chaqirghan ayrim-ayrim ikki guwahliq yighinida maliye komitétining re'isi patrik mekhénri(Patrick McHenry) ependi sözlimekte. 2023-Yili 7-féwral, washin'gton.
GOPFinancialServices

Amérika dölet mejlisi awam palatasining maliye we herbiy komitétliri 7-féwral küni birla waqitta ayrim-ayrim ikki guwahliq yighini chaqirip, xitayning iqtisadiy, herbiy tehditlirige qandaq taqabil turushni, jümlidin 4-féwral küni amérika hawa armiyesi teripidin étip chüshürilgen xitay jasusliq hawa sharigha qarita amérika dölet mudapiye ministirliqining inkasi qatarliq mesililerni muzakire qildi. Birla waqitta ötküzülgen bu ikki guwahliq yighini yéngi nöwetlik dölet mejlisi 2023-yili resmiy xizmetke chüshkendin béri chaqirilghan tunji guwahliq yighini bolupla qalmay, ötken hepte amérika hawa boshluqigha kirgen xitay jasusluq hawa sharining étip chüshürülüshining arqisidinla chaqirighan tunji guwahliq yighinidur.

Amérika awam palatasi maliye komitétining guwahliq yighini nuqtiliq amérika-xitayning iqtisadiy tehditlirige qandaq taqabil turushi kérek, dégen mesilini muzakire qilip, bu sahediki nupuzluq mutexessisler we sabiq hökümet emeldarlirining pikirini anglidi.

Guwahliq yighinida maliye komitétining re'isi mekhénri, “Xitay, amérikaning yer shariwiy mewjutluqigha xiris qiliwatqan birdin-bir eng chong tehdit” ikenlikini éytqan. Patrik mekhénri mundaq digen: “Xitay kompartiyesining ötken heptidiki herikiti aydinglashturghuchiliq rolini oynidi. Xitay bizning ittipaqdishimiz yaki istiratégiyelik shérikimiz emes. Ular bizning riqabetchimiz. U amérikaning yer shariwiy mewjutliqigha xiris qiliwatqan eng chong we birdin-bir tehdit. Bugünki yighin, bu komitétning ötküzgen xitayning iqtisadiy tehditi heqqidiki tunji guwahliq yighinidur.”

Melum bolushiche, nöwette re'isi patrik mekhénrining rehberlikidiki maliye komitéti diqqitini xitay armiyesi bilen munasiwiti bolghan xitay shirketlirini jazalash, bezi amérika shirketlirining xitayning digital pulini ishlitishini chekleshni öz ichige alghan xitayni yitim qaldurush meqsitidiki on nechche xil qanun layihesige merkezleshtürmekte iken. Yighinda patrik mekhénri, amérikaning xitaygha taqabil turushta özining pikir erkinliki, erkin bazar we insan izzet-hörmitini chiqish qilghan qimmet qarishini téximu kücheytishi kéreklikini éytqan.

Partik mekhénri mundaq dégen: “Biz choqum kishilerning erkinliki we bazar erkinlikige bolghan wedimizni hessilep ashurushimiz kérek. Amérikla bilen xitayning arisidiki perq buningdinmu éniq bolmaydu. Ular merkezleshtürse, biz merkezleshtürmeymiz. Ular taqisa, biz échiwétimiz. Ular söz erkinliki we insanning izzet-hörmitini xorlisa, biz uni qedirleymiz. Amérikaning bu qimmet qarishi uning iqtisadiy güllinishige türtke bolup, uning insaniyet tarixdiki eng yuqiri turmush ölchimi we eng qudretlik herbiy küch bolushini wujutqa chiqardi”.

Yighinda awam palata ezasi bleyin lukamayérning éytishiche, xitay amérika sermayisidin paydilinip, özining herbiy küchi we bixeterlik apparatlirini tereqqi qildurupla qalmay, öz tewelikidiki xelqlerge qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzmekte iken. Bleyin lukamayér mundaq dégen: “Xitay xelq jumhuriyiti izchil rewishte amérika sermayisini desmaye qilip, özining herbiy, istixbarat we bashqa bixeterlik apparatlirini tereqqiy qildurmaqta we zamaniwiylashturmaqta. U özining herbiy küchini mezlegh bilen teminlesh bilen bir waqitta, iqtisadidin paydilinip özining xelqini basturiwatidu. Bu xil basturush öz puqralirini depsende qilishni kücheytish, diny az sanliq guruppilar we étnik millletni jazalash, jümlidin xalighanche qamash, mejburiy emgekke sélish we irqiy qirghinchiliq qilishtur.”

Bleyin lukamayérning éytishiche, baydén hökümiti xitayning amérikagha séliwatqan ijtisadiy we bixeterlik tehditini étirap qilsimu, lékin uninggha qarita yéterlik tedbir almighan.

Bleyin lukamayér mundaq dégen: “2021-Yili prézidnét baydén sabiq prézidént trampning memuriy buyruqigha qoshumche qilip, ‛xitayning nazaret téxnikasini basturush we éghir kishilik hoquq depsendichilikliride ishlitishi, amérikaning dölet bixeterliki, tashqiy siyasiti we iqtisadigha gheyriy-normal we pewqul'adde tehdit peyda qilidu‚ dep körsetken. Amérika hökümiti xitayning peyda qiliwatqan iqtisadiy we bixeterlik tehditini étirap qilghandek qilsimu, lékin biz heqiqiy rewishte yéterlik tedbir almiduq. Biz buninggha ötken heptidiki hawa shari weqeside shahit bolduq”.

Amérika hawa armiyesi 4-féwral shenbe küni amérika hawa boshluqigha kirgen bir xitay jasusluq hawar sharini shimaliy karolina shtatining atlantik okyan déngiz qirghiqi hawa boshluqida étip chüshürgen. Bu hawa shari 1-féwral küni montana shtatida bayqalghan bolup, amérika awam palatasidiki jumhuriyetchiler prézidént baydénni xitay hawa sharini étip chüshürishte “Téz heriket qilmasliq” bilen eyibligen. Lékin prézidént baydén amérika taratqulirigha özining “Muwapiq peyt” ni saqlighanliqi we xitay jasusluq hawa sharini étip chüshürüp “Toghra ish qilghanliqi” ni éytqan idi.

Yighinida amérika maliye ministirliqining térorluq we maliye istixbarat ishlirigha mes'ul mu'awin ministirining sabiq aliy meslihetchisi érik lorbér guwahliq bérip, yéqinqi 30 yil mabeynide ‍iqtisadiy jaza amérikaning tashqiy we dölet bixeterlik siyasitidiki

Yadroliq wastigha aylan'ghan bolsimu, lékin uning ünümining cheklik ikenlikini bildürgen.

Érik lorbér mundaq deydu: “Yéqinqi 30 yil mabeynide, iqtisadiy jaza amérikaning tashqiy siyasiti we dölet bixeterlikining yadroluq qoraligha aylandi. ‍Iqtisadi jazani muwapiq we toghra ishletkende, u amérika düshmenlirining herikitige tesir körsitip, amérikaning dunyadiki menpe'etige ziyan yetküzüsh iqtidarini ajizlitidu. Lékin shundaqtimu ‍iqtisadiy jaza bir séhri küch emes. Biz uning küchining cheklik ikenlikini rusiyening ukra'ina urushida körduq.”

Uning körsitishiche, yéqinqi yillrda amérikadiki siyaset belgiligüchiler xitay bilen bolghan riqabet, xitayning xongkongdiki bashturushi, Uyghurlar rayonidiki depsendichiliklirige inkas qayturushta barghanséri iqtisadiy jazagha merkezliship qalghan.

Érik lorbér mundaq deydu: “Yéqinqi yillardin buyan, amérikadiki siyaset belgiligüchiler téximu keng da'iridiki amérika-xitay riqabitining bir qismi süpitide xitaygha qarita qaratmiliqqa ige jaza yürgüzüshke bashlidi. Bu jazalar xitayning xongkonggha bolghan kontrolluqining künséri küchiyishi, shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki we amérika shirketlirining xitay herbiy sana'et qurulushi we bashqa sahesidiki bezi shirketler bilen oborot qilishini chekleshke merkezleshken. Lékin amérikaning xitaygha qaratqan jazasi hazirgha qeder cheklik bolup keldi. Siyaset belgiligüchiler ‍iqtisadiy jazagha künséri amérika-xitay munasiwetliridiki achquchliq tashqiy siyaset qorali süpitide merkeshleshmekte.”

Érik lorbérning éytishiche, tizimlik asasidiki nishanliq iqtisadiy jaza nishandiki tehdit xaraktérlik konkirét alahide heriketlerge kashila qilishta ünümlük bolup, bu uning amérika bazirigha kirishini qiyinlashtursimu, lékin bu xil jaza ‍iqtisadni siyasiy meqsettin muhim, dep qaraydighan döletlerge téximu ünümlük ishleydiken.

Amérikadiki “Eykin gamp stra'us xa'ur we féld” xelq'ara qanun mulazimet ‍oronining shériki, “Atlantik kéngeshi” ning aliy tetqiqatchisi klét wéllims yighinda guwahliq bergen mutexessislerning biri. Uning éytishiche, amérikaning xitayning iqtisadiy tehditige taqabil turushta mudapiyede turmasliqi we etrapliq bolushi kérek iken.

U mundaq digen: “Biz mesile bar sermaye we téxnologiye éqishigha zebe bérishimiz, shuning bilen bir waqitta riqabet ‍iqtidari bolghan baj tüzümi we nazaret siyasitini aldin ala oylishishimiz kérek”, “Shundaqla biz erkin bazar igiliki, démokratik qimmet qarishi, tiren hemkarlashquchi shériklirimiz we ittipaqdashliq torimizni, shundaqla dunyadiki eng zor hayatiy küchke ige bolghan pul mu'amile sistémisi qatarliq nisbiy ewzelliklirimizni jari qildurushimiz kérek.”

7-Féwral küni ‍oxshash bir waqitta yene awam palatasining herbiy ishlar komitétimu guwahliq yighini ötküzüp, amérikaning xitay armiyesi bilen bolghan riqabitige yéterlik sélinma ayrilghan-ayrilmighanliqini muzakire qilghan.

Yighinda amérikaning sabiq dölet xewpsizlik mehlihetchisi, bash elchi robért obrayin, amérika tinch okyan qisimlirining sabiq qomandani, adméral xariy xarris qatarliqlar guwahliq bergen. Melum bolushiche, “Xitay kompartiyesining amérika dölet mudapiyesige bolghan tehditi” namliq bu yighinda, “Xitaygha taqabil turush, bolupmu xitayni teywen boghuzida tosup qélish, nimishqa amérika dölet bixeterliki üchün muhim, amérika buning üchün qandaq qilishi kérek” dégen mesililer muzakire qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.