“Insaniyet duch kelgen tehdit: xitay kéngeymichiliki” dégen témida yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2022.06.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Insaniyet duch kelgen tehdit: xitay kéngeymichiliki” dégen témida yighin ötküzüldi “Insaniyet duch kelgen tehdit: xitay kéngeymichiliki” dégen témida ötküzülgen yighindin körünüsh. 2022-Yili 4-iyun, türkiye.
RFA/Arslan

4-Iyun shenbe küni chüshtin kéyin istanbuldiki Uyghur akadémiyesi, türk ojaqliri teshkilati istanbul shöbisi, xitay tetqiqati instituti qatarliq jem'iyetlerning birlikte uyushturushi bilen türk ojaqliri istanbul shöbisining yighin zalida, “Insaniyet duch kelgen tehdit: xitay kéngeymichiliki” dégen témida yighin ötküzüldi.

Yighinda, “Uyghur qirghinchiliqi” ni toxtitish üchün, aldi bilen Uyghurlar mesilisini xelq ammisigha keng-kölemlik anglitish we chüshenchige ige qilish we axbaratlarda köplep küntertipke keltürüsh kérekliki, Uyghurlar mesilisini xelq'aralashturush üchün xelq'ara qanunshunaslarni heriketke ötküzüsh kérekliki tekitlendi.

Yighin'gha tetqiqatchilar, Uyghurlarni qollighuchi türkler, ziyaliylar, pa'aliyetchiler we birqisim ijtima'iy teshkilatlarning rehberliri bolup köp sanda kishi qatnashti.

Yighin'gha proféssor mustafa delijan ependi riyasetchilik qildi. Yighinda proféssor alimjan inayet “Xitayning Uyghur siyasiti we insaniyetke qarshi élip kelgen aqiwetliri”, dotsént doktur aliy chaqsu “Uyghur qirghinchiliqini toxtitish üchün qilishqa tégishlik xizmetler”, doktur meghpiret kamal xanim “Sherqiy türkistanda xitayning saqchi arxipidin ashkarilan'ghan qirghinchiliqqa alaqidar höjjetler”, zhurnalist xalis özdémir “Irqiy qirghinchiliqning shahitliri” dégen témilarda söz qildi.

Doktur aliy chaqsu, “Uyghur qirghinchiliqini toxtitish üchün qilishqa tégishlik xizmetler”, dégen témida toxtilip mundaq dédi: “Irqiy qirghinchiliq besh maddini öz ichige alidu, bu besh maddining biri ispatlansa qirghinchiliq hésablinidu. Bir xelqning rehberlirini, yaki alimlirini we yaki ziyaliylirini öltürüsh, qirghinchiliqning ispati bolidu. Uyghurlarda rehberler, akadémikler, edebiyatchilar, sen'etchiler, dini ölimalar nuqtiliq kishilerge aylan'ghan bolup, qiyin-qistaqqa élinip öltürülüwatidu, buningdin bashqa ménge yuyush herikiti, haraq ichishke mejburlash, Uyghur tilida sözlishishni chekleshmu irqiy qirghinchiliqning ispatidur. Sodiger baylarningmu hujumgha uchrishi irqiy qirghinchiliqning ispati hésablinidu. Organ etkeschilik tijariti üchün Uyghurlarning öltürülüwatqanliqini bilimiz, bir xelqning kishiliri jismaniy we yaki rohi jehettin ziyankeshlikke uchrisa irqiy qirghinchiliqning ispati hésablinidu, Uyghurlar yighiwélish lagérlirida hem jismaniy hem rohiy jehettin ziyankeshlikke uchrawatidu, yeni bu xil qilmishlarmu irqiy qirghinchiliqning pakitidur. Tayaq yéyish, qiyin-qistaqqa uchrash, basqunchiliq, a'ililerni parchiliwétish, tughut cheklesh. U yerdiki Uyghurlar bilen chet'ellerdiki Uyghurlarning a'ililiri bilen uchrishalmasliqi, téléfon alaqe qilalmasliqimu irqiy qirghinchiliqqa uchrighanliqning ispati hésablinidu. Eslide peqet weten ichidikilerla emes belki chet'ellerde yashawatqan Uyghurlarmu irqiy qirghinchiliqqa uchrimaqta”.

Doktur aliy chaqsu sözining axirida, Uyghur qirghinchiliqini toxtitish üchün aldi bilen Uyghurlar mesilisini téximu köp xelq ammisigha anglitish we chüshenchige ige qilish kéreklikini we axbaratlarda köplep küntertipke keltürüsh kéreklikini tekitlidi.

Yighinda “Xitayning Uyghur siyasiti we insaniyetke qarshi élip kelgen aqiwetliri” dégen témida söz qilghan proféssor alimjan inayet, xitayning Uyghur siyasitining asasida assimilyatsiye qilishtin ibaret arqa körünüshning yoshurun'ghanliqini bildürüp mundaq dédi: “Xitayning assimilyatsiyeni asas qilghan siyasitide, nopusni tizginlesh, milliy medeniyetni yoq qilish, ma'aripni xitaylashturush, iqtisadni monopol qilish qatarliq siyasetlerning hemmisi Uyghurlarni assimilyatsiye qilish arqiliq yoqitish pilanini emelge ashurush üchün élip bériliwatidu. Yeni bügünki künde sherqiy türkistanda yürgüzülüwatqan wehshiyane qilmishlar xitay milletchilikining tipik ipadisidur”.

Proféssor alimjan inayet sözide yene xitayning Uyghur siyasiti toghrisida téximu keng da'iride toxtilip mundaq dédi: “Xitayning sherqiy türkistanning étnografi qurulmisini özgertish üchün élip bériwatqan nopusni tizginlesh siyasiti, Uyghurlarning zéhni xaraktérlik chüshenchilirini özgertishni nishanlighan ma'arip siyasiti, Uyghur milliy medeniyitini basturup, xitay medeniyitini hökümran qilishqa urunmaqta. Dini ibadetlerge cheklime qoyup, milliy kimlik éngini yoqitish üchün até'izmni asas qilghan din siyasiti yürgüzmekte. Sherqiy türkistanning yer asti we yer üsti tebi'iy bayliqlirini sümürüsh üchün yürgüzüwatqan iqtisadiy siyasiti dégen'ge oxshash sistémiliq bir tutash siyasetler, ijtima'iy layihe we teshkili apparatlarni öz ichige alidu”.

Riyasetchi proféssor doktur mustafa delijan ependi yighin axirida yighinni xulasilidi we ijtima'iy teshkilatlar, Uyghurlar mesilisi toghrisida némilerni qilishi kérek? dégen so'alni qoyup mundaq dédi: “Ijtima'iy teshkilatlar weziyettin özliri qilishqa tégishlik wezipe chiqirishi kérek. Dunyada ‛xelq'araliq emgek teshkilati‚ dégen namda bir teshkilat bar bolup, ular qulluq emgekke sélin'ghan ishchilar we ishqa salghuchilar toghrisida pa'aliyet élip baridu. Ular oxshimighan salahiyet bilen ishchilar we ishqa salghuchilar uyushmiliri bu mesilini xelq'ara ishlesh teshkilatining omumiy yighinida küntertipke keltürüshi kérek. Uningdin bashqa yene ijtima'iy teshkilatlar öz-ara hemkarliship programmilar uyushturup Uyghur mesilisini küntertipke keltürüshi kérek. Bu yerdiki eng muhim nuqta shuki, omumiy xelq ammisining Uyghurlar mesilisi toghrisida melumati intayin cheklik bolup, bu jehette keng-kölemlik tonushturush élip bérish üchün ijtima'iy teshkilatlar özlirining tesir da'irisi boyiche bu mesilisini axbaratlar we ijtima'iy taratqular arqiliq her xil pa'aliyetler bilen küntertipke keltürüshi kérek. Bolupmu yéngi ewlad yashlarning Uyghurlar mesilisi toghrisida melumatqa ige bolushi we ang chüshenche hasil qilishi üchün ijtima'iy teshkilatlar we telim-terbiye merkezlirining pa'aliyet élip bérishi intayin muhim rol oynaydu. Bu mesilini xelq'aralashturush üchün bashtin axiri küntertipke keltürüshimiz we xelq'ara qanunshunaslarni heriketke ötküzüshimiz kérek”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet