Мутәхәссисләр: “хитайниң дуняға хоҗа болуш ғәризи хәтәрлик, әмма у ундақ асан әмәлгә ашмайду”

Мухбиримиз җәвлан
2022.08.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Президент җов байден вә ши җинпиң украина мәсилисидә сөһбәтләшкән бирақ сөһбәттин бәк нәтиҗә алалмиғанлиқи мәлум Президент җов байден ақсарайдики вәзийәт өйидә тор арқилиқ хитай рәиси ши җинпиң билән сөһбәттә. 2022-Йили 18-март, вашингтон.
AP

Йеқинда “ташқи сиясәт” журнилида “хитай немә қилмақчи?” намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, “хәтәрлик район-хитай билән болидиған тоқунушлар” намлиқ китабни язған һал брандис (Hal Brands) майкол бекли (Michael Beckley) қатарлиқ апторлар мәзкур китабниң мәзмуниға асасән бу мақалини тәйярлиған. Бу икки аптор американиң дипломатийә вә хәвпсизлик органлирида ишлигән тәҗрибилик мутәхссисиләр болуп, бу мақалисидә коммунист хитай һакимийитиниң төт истратегийәсини нуқтилиқ тәһлил қилған, бу төт истратегийә омумән хитайниң төт ғәризини көрситип бәргән болуп, булар төвәндикичә баян қилинған:

Биринчидин, хитай компартийәсидә һәр қандақ мустәбит һакимийәткә охшашла һоқуқни чиң тутуп туруштин ибарәт мәңгүлүк қара нийәт бар. 1949-Йилдин буян хитай һакимийити өзиниң дөләт ичи вә сиртидики дүшмәнлири билән елишип кәлди, американи баштин-аяғ дүшмән қатарида көрүп кәлди. Америка гәрчә нексон дәвридин кейин хитай билән мунасивәтни яхшилап, хитайға көп ярдәм бәргән болсиму, хитайниң тарихий өчмәнлики һеч вақит йоқалмиди.

Иккинчидин, хитай компартийәси илгирики ичкий уруш вә сиртқи таҗавуз билән қолдин кәткән земинлирини қайтурувелип, хитайни бирликкә кәлтүрүшни арзу қилип кәлди. Ши җинпиңниң хитай хәритисидә хитай компартийәсиниң мутләқ һөкүмранлиқиға кириватқан хоңкоң вә хитай һөкүмити өз чаңгилиға елишни ойлаватқан тәйвән бар.

Хитай компартийәсиниң үчинчи ғәризи, район характерлик күч бәлбеғи шәкилләндүрүш. Бу гио-сиясий районда хитай мутләқ үстүнлүккә игә болуши керәк. Әмма сиртқий күчләр, болупму американиң тосқунлуқи түпәйлидин хитай бир чәткә қайрип қоюлди.

Хитай һөкүмитиниң ахириқи ғәризи, йәни истратегийәлик нуқтиси дуняви үстүнлүккә еришиш вә ахирида дуняниң хоҗисиға айлиниш. Хитайниң һөкүмәт таратқулири вә партийә орунлириниң гепигә қариғанда, күнсери күчийиватқан хитай бүгүн һәргиз америка башламчилиқ қиливатқан хәлқара тәртипкә көнмәйду. Хитай рәиси ши җинпиң хели бурунла “тәқдирдаш инсанларниң дуняви ортақ гәвдиси” қуруш пиланини тилға алға болуп, пүтүн дуня бәлким “хитай компартийәсиниң атидарчилиқ қилишидики бир аилә” гә айлиниши мумкин дегән мәниниму өз ичигә алиду.

Мақалидә көрситилишичә, америка илгири натсистлар германийәси, японийә фашизими вә сабиқ совет иттипақи башчилиқидики коммунизм тәһликиси қатарлиқ рәзил сиясий күчләрни ғулатқан қудрәтлик дөләт болуп, хитай буни билип туруп америкаға шилтиң етиштин өзини туталмайдиған һалға келип қалған. Америкадики рәнд сиясәт тәтқиқат мәркизиниң хитай ишлири мутәхәссиси раймонд ко (Raymond Kuo) зияритимизни қобул қилип, бу һәқтики көз қарашлирини баян қилип мундақ деди: “хитай һазир қудрәт тепиватқан чоң дөләт, һалбуки америка тарихта қайта-қайта гүлләнгән чоң дөләт. Хитай өзини американиң нишаниға айлинип қалғандәк һес қилмақта. Америка нурғун ишларни қилди, хитай болса, америка тәминләш зәнҗирини үзиветип яман қилди, дәп қариди. Һиндистанниң хитай базирини игиләшкә зорлиниши, американиң тәйвәнгә вә җәнубий деңизға қаратқан сиясити хитайни ‛америка бизниң тәрәққиятимизни чәкләватиду‚ дегән йәргә апарди”.

Хитайниң бу төт төт истратегийәси бир-биригә бағлинидиған болуп, хитай компартийәсиниң қаришичә, пәқәт партийә рәһбәрлики болғандила хитайниң әсирләрдин буянқи гүллиниш арзуси, йәни аталмиш “хитай чүши” әмәлгә ашидикән. Хитайниң район вә дуня характерлик қудрәт тепиши хитай компартийәсиниң һакимийәт бешидики нопузини техиму мустәһкәмләйдикән.

Америкадики сиясий вәзийәт анализчиси андерс кор радийомизға қилған сөзидә хитай чүшини изаһлап мундақ деди: “мәнчә, бу йәрдә бирла хитай чүши әмәс, бәлки 1 милярд 400 милйон хитайниң чүши бар. Йәни бу хитайларниң турмуш арзуси һәр хил һәр яңза. Хитай компартийәси өзиниң арзусини 1 милярд 400 милйон адәмгә теңиватқан гәп. Хитай компартийәси уларниң арзусини ишқа ашуруш у яқта турсун, бәлки уларға зиянкәшлик қилип, уларниң арзусини вәйран қиливатиду”.

Мақалидә ейтилишичә, хитай һөкүмитиниң әң бурунқи идеологийәси болған коммунизм һазир ташливетилгән әһвалда, хитай һөкүмити пәқәт хитай милләтчиликини күчәйтиш арқилиқ өзиниң һакимийәт орнини сақлиялайдикән. Йәнә келип хитай рәһбәрлири милләтчилик арқилиқ абруй тикләйдикән; милләтчилик хитайни мәйли дөләт ичидә яки хәлқарада болсун, һәрхил тәнқид вә бесимларға тақабил туралайдиған, өктәмлик қилалайдиған күчкә игә қилидикән.

Хитай компартийәси хитай милләтчиликидин пайдиланса һакимийәт бешида мәһкәм туралайдиғанлиқини пәмләп, “хитай чүши” ни оттуриға қойған. Әмма нөвәттә хитай чүши билән хәлқара вәзийәт оттурисида һаң пәйда болған. Хитай ишлири анализчиси раймонд бу мәсилигә хитайниң ичи вә сиртидики амиллар нуқтисидин қараш керәкликини билдүрүп мундақ деди: “2012 вә 2013-йиллири хитайниң хәлқарадики иҗабий образи муқим иди. Әмма шу вақиттиму хитайниң қәрз қилтиқи вә ул әслиһә қурулушидики сүпәт мәсилиси әндишә пәйда қилған. Земин-територийә мәсилисидә, корийә билән австралийә хитайға бойсунушқа мәҗбурланған. Җәнубий деңиз мәсилисидә хитай қошна дөләтләргә тәһдит пәйда қилди. Бу амиллар хитайниң таза гүллиниватқан содисиға тәсир қилди. Хәлқара ишларда болса, хитай нурғун тосқунлуқларда дуч кәлди, бундақ әһвалда хитайниң давамлиқ гүллиниш чүши әмәлгә ашамду? һазир хитайниң омумий ишләпчиқириш қиммити (GDP) ниң өсүши астилап кәтти. Хитай һөкүмити техи давалиниш билән муһит булғиниш мәсилисини һәл қилмиди. Шуңа, хитай тешидин сақ турғандәк қилған билән ичидин дәз кәткән бир мәмликәт”.

Тәтқиқатчи раймонд хитайниң күчлүк дөләткә айлиниш арзуйи билән уйғур вә башқа милләтләрни қул әмгикигә селиш оттурисидики бағлинишни чүшәндүрүп мундақ деди: “хитайниң иқтисади тәрәққияти хитай үчүн муһим, әмма хитай бу мәқсәткә йетиш үчүнла уйғурларни лагерға солап, мәҗбурий әмгәккә салди дәп қаримаймән. Йәни хитай һөкүмити иқтисадий гүллиниш вә хитай чүшини әмәлгә ашуруштин бәкрәк, шу районни чиң тутуп туруш үчүн уйғурларға бу қорқунчлуқ җинайәтни қиливатиду. Хитай йәнә хоңкоңғиму зәрбә бәрди, мәқсәт у йәрни иқтисадта техиму гүлләндүрүш әмәс, бәлки муқимсиз дәп қариған җайларни сиясий җәһәттә қаттиқ контрол қилиш; бу иштиму улар шундақ қилған”.

Андерс кор әпәнди “әҗиба хитай мустәбит вә җаһангир дөләткә айлиниш үчүн уйғур вә башқа милләтләрни қурбан қиливатамду?” дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: “һөкүмәт миллий пәрқни йоқитиш, йәни ирқий қирғинчилиқ йүргүзүш арқилиқ дөләтниң һоқуқини мустәһкәмләйду дегәнгә ишинидиғанлар бар. Мәнчә, бу өзиниң путиға палта чапидиған, һәйран қаларлиқ бир истратегийә. Чүнки чоң бир җәмийәттә инсанлар һаман пәрқлиқ болиду. Әгәр сән бир милләтни йоқатсаң, тибәт, моңғуллардәк йәнә бир милләт яки фалунгоңчилардәк диний гуруппа оттуриға чиқиду. Әгәр уларни өз турмушида яшашқа, өз әқлигә тайинип истиқбалини тәрәққий қилдурушқа, өз белитини ташлашқа йол қоймисаң, әгәр уларға 1948-йил ‛б д т кишилик һоқуқ баяннамиси‚ ға киргән кишилик һоқуқни бәрмисәң, дөлитиңдә ихтилап күчийиду, сиясий ихтилап күчәйсә һөкүмитиңму вәйран болиду”.

Мақалә апторлириниң қаришичә, америка дуня бойчә әң күчлүк дөләткә айланғанда демократик қиммәт қаришини қарши алидиған бир дуняни бәрпа қилған; совет иттипақи шәрқий явропани контрол қилғанда коммунистик диктатур түзүмни базарға салған. Күчлүк дөләтләр ара риқабәттә, идеологийә пәрқи муқәррәр һалда гио-сиясий пәрқни кәлтүрүп чиқириду. Демократик дөләт билән мустәбит дөләтниң өз хәлқигә қилған муамилисиму асман-земин пәрқлиниду. Хитай өзини дуняға үлгә қилип көрситишкә вә дуняға хоҗа болушқа уруниватқан, әмма пүтмәс-түгимәс зиддийәт қайнимиға патқан, теши пал-пал, ичи ғал-ғал бир дөләттур. Бундақ дөләтниң ширин чүши бәлким қабаһәтлик чүшкә айлинип кетиши мумкин.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.