Xitayning chet'ellerge uzarghan qoli diqqet qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-01-03
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur edliye arxip ambiri" xitayning nazaretlirige, tehditlirige duch kelgen muhajirettiki Uyghurlar üchün tesis qilghan mexsus tor sehipisi.
"Uyghur edliye arxip ambiri" xitayning nazaretlirige, tehditlirige duch kelgen muhajirettiki Uyghurlar üchün tesis qilghan mexsus tor sehipisi.
https://www.utjd.org/register/tehdit

Xitayning chet'eldiki Uyghurlargha tehdit sélish qilmishliri xelq'ara axbarat sahesining barghanséri küchlük diqqitini qozghimaqta.

Xitay hakimiyiti milyonlighan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap qiynash bilen birge bu zulumgha qarshi inkas qayturiwatqan chet'eldiki Uyghurlarghimu tehditler sélip, dunya jama'itining diqqet we ghezeplirini qozghimaqta. 

"Fransiye awazi" ning 3-yanwar élan qilghan "Fransiye axbarati béyjingning fransiyediki muhajirlar we xitayshunaslarni nazaret qiliwatqanliqi, ulargha tehdit séliwatqanliqini delillidi, xitay elchisi buninggha jawap qayturdi" namliq xewiride bayan qilinishiche, xitay hakimiyiti türlük wastilar arqiliq fransiyede yashawatqan Uyghurlar we tibetliklerge tehdit sélipla qalmay, fransiyediki xitayshunas alimlar, muxbirlarghimu tehdit sélish, ularni közitish qilmishlirini dawamlashturmaqta iken. 

Xewerde tilgha élinishiche, xitayning fransiyediki Uyghur, tibet we bashqilargha séliwatqan tehditliri heqqide "Fransiye radiyosi" mexsus bir guruppa teshkillep tekshürüsh élip barghan. Ular jüme küni bu xususta élan qilghan tekshürüsh doklatida heqiqetenmu ilgiri axbarat wastilirida tilgha élin'ghan'gha oxshash xitayning bu xil tehdit we nazaretlirining mewjutliqini delilligen hemde xitayning fransiyediki elchixanisidin buninggha jawap bérishni telep qilghan. Emma xitay elchixanisi buninggha biwaste jawap bérishni ret qilghan. Kéyin muxbirlargha yazma shekilde xet ewetip, muxbirladin bu xil tekshürüshni toxtitishni, fransiye-xitay munasiwetlirini muhim nuqta qilishni tekitligen.

Xewerde fransiyede yashaydighan sübhi isimlik bir Uyghurning parizhda xitaygha qarshi bir namayishqa qatniship uzun ötmey xitayning tehdit xétini tapshurup alghanliqi, tenam isimlik bir tibetlikning xitayning uchur wastilirini ishlitip, dalay lamaning resimlirini tarqatqanliqi üchün köpligen tibetlikning qolgha élin'ghanliqigha shahit bolghanliqi bayan qilinidu shundaqla fransiyediki xitayshunas mari holizman xanimning öyige teklip qilinmighan bir yochun méhmanning orghriliqche kirip pütün chiraqlarni yandurup ishkaplarni, tartmilarni échip axturup chiqip ketkenliki, buning xitaydin kelgen "Biz herqachan sanga tikilip turiwatimiz" dégen bir bisharet ikenliki qeyt qilinidu.

Hemmdinmu diqqetni chékidighini, xitay hakimiyitining fransiyede nazaret qiliwatqini Uyghurlar, tibetler, xitayshunaslar bolupla qalmay, belki yene xongkongluqlar we fransiye muxbirlirimu bolghan. Faransiye metbu'atlirida xitaydiki réyal weziyetni ipade qiliwatqan fransiyelik muxbirlargha xitay elchixanisi wiza resmiyetlirini béjirip bérishni izchil ret qilip kelmekte iken. 

Xewerde ilgiri sürilishiche, xitay elchixanisi bir qisim Uyghurlarni elchixanigha kélip yurtidin kelgen pochta boyumlirini tapshuriwélish üchün teklip qilghan ehwallarmu bolghan. Emma buningdiki meqset u kishilerge pochta boyumi bérish emes, belki ularning fransiyediki pa'aliyet ehwallirini igilesh, tomurini tutush bolghan.

Bu ehwallar heqqide tekshürüsh guruppisidiki muxbirlar xitay elchixanisidin jawap bérishni telep qilghan. Elchixana biwaste jawaptin özini qachurghan bolsimu, kéyin bash elchi lu shayé muxbirlargha xet ewetip "Xitayning chégra sirtidiki köchmenlerni kontrol qilmaqchi bolghanliqining pütünley ighwa ikenlikini, döletning birliki we milletler barawerlikining xitayning asasliq dölet siyasiti" ikenlikini ipade qilghan. U yene muxbirlardin "Xitayning weziyitini obéyktip we biterep meydanda turup teshwiq qilishini, fransiye-xitay otturisidiki yaxshi dostluq munasiwétini qedirlishini, bu tekshürüshni emeldin qaldurishini" telep qilghan.

Muhajirettiki Uyghurlarni nazaret qilish, ulargha tehdit sélish qilmishliri yéngiliq bolmisimu, buning kölimining barghanséri kéngiyiwatqanliqi gherb ellirining barghanséri küchlük diqqitini chekmekte iken. Norwégiye Uyghur jem'iyitining re'isi, "Uyghur edliye arxip ambiri" ning mes'uli bextiyar ömer ependining bildürishiche, bu xil nazaret we tehdit sélish qilmishliri gollandiye, norwégiye, shiwétsiye qatarliq ellerdimu köp yüz bergen. 

"Uyghur edliye arxip ambiri" xitayning bu xildiki nazaretlirige, tehditlirige duch kelgen muhajirettiki Uyghurlargha qarita mexsus bir tor sehipisi (https://www.utjd.org/register/tehdit) Tesis qilip, ularning weqe yüz bergen haman tor arqiliq melum qilishi heqqide muraji'etname élan qilghan idi.

"Gérmaniye awazi" ning 3-yanwardiki "Xitay qar téyilish etriti küchini körsitip, norwégiye kutupxanisigha sezgür eserlerni ishkaplardin éliwétish buyruqini berdi" namliq xewirige asaslan'ghanda, xitayning chet'elge uzarghan qoli heddidin éship ketken. 

Xewerde bayan qilinishiche, 2020-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige qatnishidighan 40 kishidin terkip tapqan xitay qar téyilish etriti norwégiyening mérakér dégen rayonida meshq qiliwatqan bolup, ular norwégiye paytexti oslodiki kutupxanigha qoyulghan falun'gongchilargha a'it bir kitabni kitab ishkapidin éliwétishni telep qilghan. Xitaylarning bildürishiche, bu kitab 1999-yili xitayda cheklen'gen bolup, norwégiyedimu cheklinishi lazim iken. 

Xitayning bu xildiki telepliri uda 3 qétim tekrarlan'ghan. Norwégiye kutupxanisi xadimliridin anne marken "Trondhé'im géziti" ge bu heqte qilghan sözide "Norwégiye pikir erkinlikige ige dölet. Ularning teleplirini qobul qilalmaymiz" dégen hemde bu öktemlikni qattiq eyiplep "Xitayning chet'ellerge qarita tesir küchini kéngeytishtin ibaret bu yawayi gherizige qarita gherb hökümetlirini sezgürlikini ashurush" qa dewet qilghan.

Bextiyar ömer ependi xitayning chégra sirtigha uzarghan qoligha nisbeten muhajirettiki Uyghurlarning sel qarimasliqini, bundaq ehwallargha yoluqqan haman özliri turushluq döletlerning qanun organlirigha melum qilishini yaki torda pash qilishni telep qildi. Gérmaniyediki jama'et erbabi ablimit tursun ependimu bu heqte qarashlirini bayan qilip ötti.

Toluq bet