"хитайниң тәшвиқат видийолири - уйғурларни тәһдит қилиш қорали" мавзулуқ сөһбәт йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз ирадә
2021-03-03
Share
Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хитайниң ялған тәшвиқатиға қарита мәхсус тор сөһбәт йиғини уюштурған. 2021-Йили 2-март.
Photo: RFA

Чәтәлләрдики нурғун уйғурлар хитай һөкүмитиниң уйғур елидики лагерлириға тутқун қилинған, ғайиб қиливетилгән уруқ-туғқанлири һәққидә гуваһлиқ берип, уйғурлар учриған зулумни кәң ашкарилиғандин кейин, хитай һөкүмити өзиниң тәшвиқат васитилирини ишқа селип туруп, бу гуваһлиқ бәргән уйғурларни ялғанчиға чиқириш мәқсити билән бир қатар тәшвиқат филимлирини ишләп тарқатқан. Бундақ видийолар арқилиқ хитай бир яқтин өзини ақлашқа урунса, йәнә бир яқтин чәтәлләрдә паалийәт қиливатқанларға васитилик һалда бесим қилған. Америка һөкүмити хитайниң уйғурларға қаратқан зулумни ирқий қирғинчилиқ дәп елан қилиши билән бундақ видийоларниң сани техиму көпәйди.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бу видейоларни көрүп тәһлил қилиш вә бу видийоларда туғқанлири сөзлитилгән уйғурларни зиярәт қилиш арқилиқ, бундақ видийоларда ашкариланған қисмәтләр вә аиливи паҗиәләрни тәһлил қилғаниди. 2-Март күни улар йәнә, бу һәқтә мәхсус бир тор сөһбәт йиғини уюштурди. Йиғинда юқиридики доклатниң аптори емилий упсон, америкадики уйғур паалийәтчиси фурқәт җәвдәт, хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири тәшкилати (CHRD) тәтқиқатчиси вилям не қатарлиқлар сөз қилди.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши уюштурған мәхсус тор сөһбәт йиғинидин көрүнүш. 2021-Йили 2-март.

Емилий упсун йиғин аңлиғучилириға хитай ишлигән бу түрдики видийоларниң ортақ алаһидиликлирини тонуштуруп өтти. У хитай таратқулириниң бу видийоларда көрүрмәнләр худди тәбиий тартилған, сәһниләштүрүлмигән вәқәликни көрүватқандәк тәсир беришкә урунған болсиму, бирақ видийодики көрүнүшләрниң баштин-ахири лайиһәләнгәнликини, униң һәр бир бөликидә дөләт контроли барлиқини, мәйли хитайниң й "йәршари вақти" гезити болсун, мәйли ‹CGTN' дәп атилидиған "йәршари телевизийә тори" тарқатқан видийолар болсун һәммисидә охшаш бир әндизини байқиғили болидиғанлиқини ейтти.

Емилий упсун йәнә, хитайниң юқириқидәк сәһниләштүрүлгән хәвәр филимлиридин башқа, чәтәлләрдә гуваһлиқ бериватқан лагер шаһитлириға пакитсиз қара чаплаш вә һуҗум қилиш характеридики видийоларниму ишләп тарқитиватқанлиқини мисаллири билән көрситип өтти.

Йиғинда фурқәт җәвдәтму аписиниң бешиға кәлгән вәқәләрни қисқичә баян қилди. У хитай паспорт бәрмигәнлики үчүн он нәччә йилдин бери аписи билән америкида җәм болалмай туруватқан бир пәйттә лагерларға тутқун башлинип, нәтиҗидә аписиниң 2017-йили лагерға қамалғанлиқини, өзиниң тохтимай дава қилиши нәтиҗисидә аписиниң 2019-йили лагердин өйгә қоюп берилгән болсиму, аписиниңму хитай һөкүмити тәрипидин мушундақ ялған видийоларда өзигә қарши сөзләшкә, өзиниң әһвали һәққидә ялған сөзләшкә мәҗбурланғанлиқини ейтти. Фурқәтниң ейтишичә, 2019-йили ноябир америка ташқи ишлар министирлиқи фурқәт вә башқа уйғурларниң әһвали һәққидә бир баянат елан қилип, аридин бир қанчә күн өткәндин кейинла хитай даирилири фурқәтниң аписи мунәввәр ханим һәққидә видийо тарқатқан. Видийода мунәввәр ханим өзиниң интайин яхши яшаватқанлиқини, һөкүмәтниң өзиниң һалидин хәвәр еливатқанлиқини дегән. Хитай һәтта тәшвиқат мақалисидә мунәввәр ханимниң америкаға кетип аилиси билән җәм болалмаслиқидики сәвәбни бурмилап "америка виза бәрмигәнлики үчүн у бу йәрдә қалди. Фурқәт дуня уйғур қурултийи дегән террорчи тәшкилат әзаси" дегән. Фурқәтниң ейтишичә, сабиқ америка ташқи ишлар министири майк помпейо уйғурларға қаритилған зулумни ирқий қирғинчилиқ дәп елан қилғандин кейин хитай йәнә бир тәшвиқат мақалиси елан қилип "фурқәт җәвдәтни бин ладинға охшатқан вә майк помейони террорчиларни қоллиди", дәп тәнқид қилған.

Вилям ни әпәнди болса хитай һөкүмитиниң илгири бир қиисм хитайда қолға елинған хитай өктичиләргә вә чәтәлликләр һәққидиму мушундақ видийоларни тарқатқанлиқини мисал берип, бу видийоларниң әндизилиридики бирдәкликни чүшәндүрүп өтти.

Йиғинда интайин диққәт қозғиған темиларниң бири болса мана мушундақ видийоларниң ашу гуваһчилар вә лагер шаһитлириға қандақ тәсир көрсәткәнлики вә шундақла бундақ видийоларниң хәлқара җамаәтни өзигә қанчилик дәриҗидә ишәндүрәлигәнлики болди.

Фурқәт җәвдәт буниңға җаваб берип, бундақ видийоларниң уйғур җамаитидә һәм иҗабий һәм сәлбий тәсир яратқанлиқини ейтти. У бир җәһәттин хитай лагерлардики уруқ-туғқанлирини сүрүштә қиливатқанларниң видийолирини көрсәткәндин кейин, уларниң йиллардин бери өлүк-тирикликиниму биләлмәйватқан уруқ-туғқининиң һеч болмиғанда һаятлиқидин хәвәрдар болғанлиқини, нәтиҗидә уйғур җамаити арисида "техичә учур йоқ" намлиқ хәштәг һәрикити қозғилип зор инкас пәйда қилғанлиқини, бу һәрикәтниң һәқиқәтән ишқа яриғанлиқини ейтти. Йәнә бир яқтин, хитайниң өз уруқ-туғқанлирини өзигә қарши сөзлитиши җүмлидин васитилик қилған тәһдитиниң уйғурларда роһий бесим яратқанлиқини ейтти. Қисқиси, буниң қош бислиқ тәсир яратқанлиқини ейтти.

Хитайниң бундақ тәшвиқат видийолириниң чәтәлләрдә қанчилик ишқа яриғанлиқи, хәлқара җамаәтни ишәндүрәлидиму, дегән соалға кәлсәк, вилям ни буниңға мундақ җаваб бәрди: "мениң көз қаришим бойичә болғанда, мән бу видийоларни ғәлибә қилди яки қайил қиларлиқ болди, дәп қаримаймән. Наһайити аддий услуб билән ишләнгән, тәшвиқат характерлик видийолар район вәзийити һәққидә иккилинип туруватқан вә наһайити сәзгүрлүк билән мәсилиләргә баһа беридиған кишиләрни қайил қилалайду, дәп қаримаймән. Мән бу видийоларни көргәндә интайин һәйран қалған идим. Бундақ видийоларни ишләш һәққидә буйруқ чүшүргән орун яки шәхс ким болушидин қәтийнәзәр, униң хәлқара ахбаратчилиқ вә очуқ, демократик системиларда бир көз қарашниң қандақ яритилидиғанлиқидин хәвири йоқлуқи ениқ."

Емилий упсонму хитай ишлигән бундақ видийоларниң хәлқара җамаәтни ишәндүрәлмәйла қалмай, әксичә уйғурларниң һәрикитини йәниму җанландурғанлиқини, уларниң давасиниң дуняда йәниму көп тонулушиға сәвәбчи болғанлиқини ейтти. Фурқәт җәвдәтму буниңға қошумчә қилип, дәрвәқә хитай униң рәсимлирини чиқирип, уни террорчи дәп елан қилғандин кейин чәтәлләрдики ахбарат васитилириниң көпләп диққитигә еришкәнликини, хитайниң өз қоли билән өзини ашкарилиғанлиқини, һәтта бундақ исми чиққан уйғурларниң буни өзиниң һәқиқәтән нәтиҗә яратқанлиқиниң бәлгиси, дәп қарайдиғанлиқини ейтти.

Йиғинда сөзлигәнләр бирдәк, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан зулуминиң ирқий қирғинчилиқ икәнлики йәниму көп дөләтләр тәрипидин муәййәнләштүрүлүватқан бир шараитта, америка һөкүмити вә башқа демократик әлләрни буниңға қарши әмәлий тәдбир қоллинишқа чақирди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт