"Xitayning teshwiqat widiyoliri - Uyghurlarni tehdit qilish qorali" mawzuluq söhbet yighini ötküzüldi

Muxbirimiz irade
2021-03-03
Share
Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitayning yalghan teshwiqatigha qarita mexsus tor söhbet yighini uyushturghan. 2021-Yili 2-mart.
Photo: RFA

Chet'ellerdiki nurghun Uyghurlar xitay hökümitining Uyghur élidiki lagérlirigha tutqun qilin'ghan, ghayib qiliwétilgen uruq-tughqanliri heqqide guwahliq bérip, Uyghurlar uchrighan zulumni keng ashkarilighandin kéyin, xitay hökümiti özining teshwiqat wasitilirini ishqa sélip turup, bu guwahliq bergen Uyghurlarni yalghanchigha chiqirish meqsiti bilen bir qatar teshwiqat filimlirini ishlep tarqatqan. Bundaq widiyolar arqiliq xitay bir yaqtin özini aqlashqa urunsa, yene bir yaqtin chet'ellerde pa'aliyet qiliwatqanlargha wasitilik halda bésim qilghan. Amérika hökümiti xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumni irqiy qirghinchiliq dep élan qilishi bilen bundaq widiyolarning sani téximu köpeydi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu widéyolarni körüp tehlil qilish we bu widiyolarda tughqanliri sözlitilgen Uyghurlarni ziyaret qilish arqiliq, bundaq widiyolarda ashkarilan'ghan qismetler we a'iliwi paji'elerni tehlil qilghanidi. 2-Mart küni ular yene, bu heqte mexsus bir tor söhbet yighini uyushturdi. Yighinda yuqiridiki doklatning aptori émiliy upson, amérikadiki Uyghur pa'aliyetchisi furqet jewdet, xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri teshkilati (CHRD) tetqiqatchisi wilyam né qatarliqlar söz qildi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi uyushturghan mexsus tor söhbet yighinidin körünüsh. 2021-Yili 2-mart.

Émiliy upsun yighin anglighuchilirigha xitay ishligen bu türdiki widiyolarning ortaq alahidiliklirini tonushturup ötti. U xitay taratqulirining bu widiyolarda körürmenler xuddi tebi'iy tartilghan, sehnileshtürülmigen weqelikni körüwatqandek tesir bérishke urun'ghan bolsimu, biraq widiyodiki körünüshlerning bashtin-axiri layihelen'genlikini, uning her bir bölikide dölet kontroli barliqini, meyli xitayning y "Yershari waqti" géziti bolsun, meyli 'CGTN' dep atilidighan "Yershari téléwiziye tori" tarqatqan widiyolar bolsun hemmiside oxshash bir endizini bayqighili bolidighanliqini éytti.

Émiliy upsun yene, xitayning yuqiriqidek sehnileshtürülgen xewer filimliridin bashqa, chet'ellerde guwahliq bériwatqan lagér shahitlirigha pakitsiz qara chaplash we hujum qilish xaraktéridiki widiyolarnimu ishlep tarqitiwatqanliqini misalliri bilen körsitip ötti.

Yighinda furqet jewdetmu apisining béshigha kelgen weqelerni qisqiche bayan qildi. U xitay pasport bermigenliki üchün on nechche yildin béri apisi bilen amérikida jem bolalmay turuwatqan bir peytte lagérlargha tutqun bashlinip, netijide apisining 2017-yili lagérgha qamalghanliqini, özining toxtimay dawa qilishi netijiside apisining 2019-yili lagérdin öyge qoyup bérilgen bolsimu, apisiningmu xitay hökümiti teripidin mushundaq yalghan widiyolarda özige qarshi sözleshke, özining ehwali heqqide yalghan sözleshke mejburlan'ghanliqini éytti. Furqetning éytishiche, 2019-yili noyabir amérika tashqi ishlar ministirliqi furqet we bashqa Uyghurlarning ehwali heqqide bir bayanat élan qilip, aridin bir qanche kün ötkendin kéyinla xitay da'iriliri furqetning apisi munewwer xanim heqqide widiyo tarqatqan. Widiyoda munewwer xanim özining intayin yaxshi yashawatqanliqini, hökümetning özining halidin xewer éliwatqanliqini dégen. Xitay hetta teshwiqat maqaliside munewwer xanimning amérikagha kétip a'ilisi bilen jem bolalmasliqidiki sewebni burmilap "Amérika wiza bermigenliki üchün u bu yerde qaldi. Furqet dunya Uyghur qurultiyi dégen térrorchi teshkilat ezasi" dégen. Furqetning éytishiche, sabiq amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo Uyghurlargha qaritilghan zulumni irqiy qirghinchiliq dep élan qilghandin kéyin xitay yene bir teshwiqat maqalisi élan qilip "Furqet jewdetni bin ladin'gha oxshatqan we mayk poméyoni térrorchilarni qollidi", dep tenqid qilghan.

Wilyam ni ependi bolsa xitay hökümitining ilgiri bir qi'ism xitayda qolgha élin'ghan xitay öktichilerge we chet'ellikler heqqidimu mushundaq widiyolarni tarqatqanliqini misal bérip, bu widiyolarning endiziliridiki birdeklikni chüshendürüp ötti.

Yighinda intayin diqqet qozghighan témilarning biri bolsa mana mushundaq widiyolarning ashu guwahchilar we lagér shahitlirigha qandaq tesir körsetkenliki we shundaqla bundaq widiyolarning xelq'ara jama'etni özige qanchilik derijide ishendüreligenliki boldi.

Furqet jewdet buninggha jawab bérip, bundaq widiyolarning Uyghur jama'itide hem ijabiy hem selbiy tesir yaratqanliqini éytti. U bir jehettin xitay lagérlardiki uruq-tughqanlirini sürüshte qiliwatqanlarning widiyolirini körsetkendin kéyin, ularning yillardin béri ölük-tiriklikinimu bilelmeywatqan uruq-tughqinining héch bolmighanda hayatliqidin xewerdar bolghanliqini, netijide Uyghur jama'iti arisida "Téxiche uchur yoq" namliq xeshteg herikiti qozghilip zor inkas peyda qilghanliqini, bu heriketning heqiqeten ishqa yarighanliqini éytti. Yene bir yaqtin, xitayning öz uruq-tughqanlirini özige qarshi sözlitishi jümlidin wasitilik qilghan tehditining Uyghurlarda rohiy bésim yaratqanliqini éytti. Qisqisi, buning qosh bisliq tesir yaratqanliqini éytti.

Xitayning bundaq teshwiqat widiyolirining chet'ellerde qanchilik ishqa yarighanliqi, xelq'ara jama'etni ishendürelidimu, dégen so'algha kelsek, wilyam ni buninggha mundaq jawab berdi: "Méning köz qarishim boyiche bolghanda, men bu widiyolarni ghelibe qildi yaki qayil qilarliq boldi, dep qarimaymen. Nahayiti addiy uslub bilen ishlen'gen, teshwiqat xaraktérlik widiyolar rayon weziyiti heqqide ikkilinip turuwatqan we nahayiti sezgürlük bilen mesililerge baha béridighan kishilerni qayil qilalaydu, dep qarimaymen. Men bu widiyolarni körgende intayin heyran qalghan idim. Bundaq widiyolarni ishlesh heqqide buyruq chüshürgen orun yaki shexs kim bolushidin qet'iynezer, uning xelq'ara axbaratchiliq we ochuq, démokratik sistémilarda bir köz qarashning qandaq yaritilidighanliqidin xewiri yoqluqi éniq."

Émiliy upsonmu xitay ishligen bundaq widiyolarning xelq'ara jama'etni ishendürelmeyla qalmay, eksiche Uyghurlarning herikitini yenimu janlandurghanliqini, ularning dawasining dunyada yenimu köp tonulushigha sewebchi bolghanliqini éytti. Furqet jewdetmu buninggha qoshumche qilip, derweqe xitay uning resimlirini chiqirip, uni térrorchi dep élan qilghandin kéyin chet'ellerdiki axbarat wasitilirining köplep diqqitige érishkenlikini, xitayning öz qoli bilen özini ashkarilighanliqini, hetta bundaq ismi chiqqan Uyghurlarning buni özining heqiqeten netije yaratqanliqining belgisi, dep qaraydighanliqini éytti.

Yighinda sözligenler birdek, xitay hökümitining Uyghurlargha qiliwatqan zulumining irqiy qirghinchiliq ikenliki yenimu köp döletler teripidin mu'eyyenleshtürülüwatqan bir shara'itta, amérika hökümiti we bashqa démokratik ellerni buninggha qarshi emeliy tedbir qollinishqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet