Рәқәмләштүрүлгән “музейлар” вә “йеңидин байқалған археологийәлик буюмлар” немидин дерәк бериду?

Мухбиримиз меһрибан
2022.05.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Рәқәмләштүрүлгән “музейлар” вә “йеңидин байқалған археологийәлик буюмлар” немидин дерәк бериду? Мәлум уйғурниң мав зедоңниң сүрәт вә һәйкәллирини йиғип ачқан музейи. 2012-Йили, хотән.
Photo: RFA

Йеқиндин буян хитайниң “шинҗаң хәвәрлири”, “тәңритағ тори” қатарлиқларда уйғур диярида йеңидин көпәйтилгән вә рәқәмләштүрүлгән “музейлар” ниң қурулуш тәрәққияти вә аталмиш “йеңидин байқалған” “археологийәлик буюмлар” һәққидики хәвәрләр көпләп берилишкә башлиди.

Буларда уйғур аптоном районлуқ партком вә һөкүмәтниң рәһбәрликидә, районда музейларниң қурулуши җиддий елип берилип, уйғур аптоном районлуқ музей қатарлиқ уйғур дияриниң һәрқайси җайлирида қурулған музейларда “шинҗаң тарихиға” аит тарихий һөҗҗәтләр вә археологийәлик тепилмилар қайтидин рәтләп чиқилғанлиқи вә көргәзмә қилиниватқанлиқи хәвәр қилинди. Хәвәрләрдә йәнә хитай мутәхәссислири вә музейларда зиярәттә болған саяһәтчиләрниң тили арқилиқ, райондин тепилған археологийәлик ядикарлиқларниң “шинҗаң қәдимдин тартипла хитайниң бирқисми” дегән қарашни археологийә вә тарих нуқтисидин испатлиғанлиқи” тәкитләнгән.

Мәлум уйғурниң мав зедоңниң сүрәт вә һәйкәллирини йиғип ачқан музейи. 2012-Йили, хотән.

“тәңритағ тори” ниң “шинҗаң гезити” ниң 21-майдики санидин елинған “музейлар саяһәт нуқтилириға айланди” намлиқ хәвиридә: “уйғур райони саяһәтчиликидә, саяһәтчиләр музейлардики мәдәний ядикарлиқлар вә тарихий билимләрдин ‛шинҗаң қәдимдин тартипла хитайниң бир қисми‚икәнлики һәққидики тарихий чүшәнчиләргә игә болди” дейилгән. Хәвәрдә йәнә “уйғур аптоном районлуқ мәдәнийәт вә саяһәт назаритиниң бирликтә тәшкиллишидә, 10 линийә бойичә уйғур райониниң шимали вә җәнубидики 80 дин артуқ музейда 6 милйон адәм қетимлиқ саяһәт орунлаштурулди” дейилгән.

“тәңритағ тори” ниң 23-май елан қилған “аптоном районлуқ партийә комитети, хәлқ қурултийи, һөкүмәт, сиясий кеңәш рәһбәрлири шинҗаң музейиниң 2-қарарлиқ йеңи сарийини екскурсийә қилди, тәкшүрүп тәтқиқ қилди” сәрләвһилик тәпсилий хәвиридә, уйғур аптоном районида “музейлар қурулушини күчәйтиш” “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси бойичә мәдәнийәт җәһәттә озуқландуруш қурулушиниң әмәлий қәдими” дәп тәрипләнгән.

Хәвәрдә көрситилишичә, партком секретари ма шиңрүй қатарлиқлар музейниң әһмийити вә роли һәққидә сөз қилип: “ши җинпиңниң йолйоруқлири вә көрсәтмилири бойичә” “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш қурулушини чоңқур йолға қоюп, җуңхуа миллити әнәниви мәдәнийити муҗәссәмләнгән мәдәнийәт ядикарлиқлирини һәқиқий түрдә яхши қоғдап, яхши башқуруп, музейниң функсийәлик ролини техиму яхши җари қилдуруш” керәкликини әскәрткән.

Хәвәрдә йәнә тәкитлинишичә, ма шиңрүй қатарлиқлар тарих вә археологийәлик тепилмиларни җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи үчүн сөзлитиш лазимлиқини илгири сүрүп: “мәдәнийәт ядикарлиқлирини сөзлитип, тарихни сөзлитип, мәдәнийәтни сөзлитип, һәр милләт кадирлар, аммини тоғра болған дөләт қариши, тарих қариши, милләт қариши, мәдәнийәт қариши, дин қариши турғузушқа тәрбийәләп вә йетәкләп, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләш” дәп көрсәткән.

Мутәхәссисләр ма шиңрүй қатарлиқларниң юқириқи сөзлиридин хитайниң уйғур дияридики музей қурулушини күчәйтишиниң мәқситиниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни омумлаштуруш вә “шинҗаң қәдимдин тартипла хитайниң бирқисми”, “әзәлдинла хитайниң бирқисми” дегән идийәни һәммигә сиңдүрүш икәнликини оттуриға қоюшти.

Америкадики хитай вәзийити анализчилиридин, обзорчи ху пең әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити “шинҗаң әзәлдинла хитайниң бирқисми” дегән ялғанчилиқ тәшвиқатини тәкрарлап кәлгән болсиму, әмма бу ялғанчилиқ дуняни ишәндүрәлмигән.

Ху пиңниң билдүрүшичә, әнә шундақ болғини үчүн хитай һөкүмити, йеқиндин буян, бу хил тәшвиқатларни қайтидин күчәйтиш билән бирликтә, музейларниң қурулушиға зор көләмдә мәбләғ селиш, һәтта 6 милйон адәм қетимға йәткән зор көләмлик саяһәтчилик тәшкилләш қатарлиқ түрлүк васитиләрни қоллинип, “шинҗаң қәдимдин тартипла хитайниң бир қисми” дегән бу сәпсәтини аталмиш тарихий вә археологийә нуқтисидин испатлап, өзиниң бу ялған тәшвиқатиға хитай хәлқини вә дуняни ишәндүрүшкә урунмақтикән.

Ху пең әпәндиниң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң бу қәдәр урунушидин, “униң бесивелинған бу земиндин айрилип қелиш әндишисиниң нәқәдәр күчлүк икәнликиниму көрүвелишқа болидикән”.

“тәңритағ тори” да 24-май елан қилинған “рәқәмләштүрүлгән шинҗаң музейлири, 500 данә нәпис археологийәлик ядикарлиқ сизни сақлимақта” сәрләвһилик мәхсус хәвәрдә болса, бир мәзгиллик қурулуш вә рәтләштин кейин, йеқинда қайтидин ечилған үрүмчидики “уйғур аптоном районлуқ музей” да, “шинҗаң тарихиға аит 1570 данә қәдимий ядикарлиқниң көргәзмә үчүн қоюлғанлиқи, буниң ичидә 500 данә ядикарлиқниң тунҗи қетим искилаттин чиқирилған археологийәлик ядикарлиқлар” икәнлики билдүрүлгән.

Америкадики археолог вә тарихчи қурбан вәли әпәнди, өткән әсирниң 80-90-йиллири “уйғур аптоном районлуқ музей” да ишлигән мутәхәссислириниң бири.

Қурбан вәли әпәнди хәвәрдә тилға елинған ядикарлиқларниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси” ниң испати қилип тәриплинишини хитайда давамлишип келиватқан “әң чоң ялғанчилиқ” дәп көрсәтти.

Қурбан вәли әпәнди әйни чағда өзи ишлигән мәзгилләрни әсләп, хәвәрдә тилға елинған аталмиш “археологийәлик ядикарлиқлар” вә “искилаттин тунҗи қетим чиқирилип көргәзмигә қоюлған 500 дин артуқ асарә-әтиқиләр” ниң келиш мәнбәси гуман қозғайдиғанлиқини билдүрди.

Қурбан вәли әпәнди йәнә хәвәрдә тилға елинған аталмиш хитайчә язмилар һәққидиму тохталди.

Қурбан вәли әпәндиниң билдүрүшичә, хәвәрдә тилға елинған турпанниң астанә, қарағоҗа дегән җайлиридин тепилған археологийәлик ядикарлиқлар вә уларниң хитай тарихи мәнбәлиригә бағлинишлиқ икәнлики һәққидики баянлар, илгири хитайдики тәтқиқат мақалилири вә хәвәр мәнбәлиридә учримиғаникән.

Қурбан вәли әпәндиниң тәкитлишичә, келиш мәнбәси ениқ болмиған бу хил аталмиш археологийәлик ядикарлиқларниң тосаттин оттуриға чиқиши гуман қозғиши керәк икән.

Униң билдүрүшичә, хитай һөкүмити тарихни бурмилаштәк нәйрәңвазлиқини давамлаштуруп келиватқан болуп, нөвәттә хитай һөкүмити лагерлар арқилиқ уйғурларни җисманий җәһәттин йоқитиш билән биллә, йәнә бу хил аталмиш “шинҗаң әзәлдин хитайниң бирқисми” дегән ялғанчилиқ тәшвиқати арқилиқ, уйғурларниң өз земинидики тарихий излирини өчүрүп ташлашқа урунмақтикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт