Xitayning teshwiqatliridiki Uyghur ayallirining obrazi we emeliyet heqqide közetküchiler néme deydu?

Muxbirimiz irade
2019-05-31
Élxet
Pikir
Share
Print
"Supchina" namliq tor zhurnilida élan qilin'ghan "Xitay hökümitining shinjangdiki jins zorawanliqi we teshwiqati" namliq maqale. 2019-Yili 14-may.
"Supchina" namliq tor zhurnilida élan qilin'ghan "Xitay hökümitining shinjangdiki jins zorawanliqi we teshwiqati" namliq maqale. 2019-Yili 14-may.
Photo: RFA

Xitay hökümiti Uyghur élide 2 milyon'ghiche Uyghur we qazaq qatarliq yerlik xelqlerni lagérgha qamawatqanliqi, tutqunlarning bu orunlarda intayin qorqunchluq mu'amililerge uchrawatqanliqi ashkarilan'ghandin kéyin, xitay xelq'araliq munberlerde bu heqte küchlük tenqidlerge uchridi.

Xitay hökümiti bashta lagérlarning mewjutluqini inkar qilip baqqan bolsimu, axiri taktikisini özgertip, bu lagérlarning méngisi "Radikalliq" bilen zeherlen'gen kishiler özlükidin bérip, terbiye alidighan "Qayta terbiyelesh merkezliri" ikenlikini, bu yerdiki atalmish "Kursantlar" ning azade muhit, yaxshi shara'itlar ichide bextlik yashawatqanliqini keng teshwiq qildi.

Xitay téléwiziye axbarat qanalliri arqiliq tarqitiliwatqan "Yéngi hayatqa quchaq échish" namliq qisqa yürüshlük höjjetlik filim ene shularning bir türi. Herbir filimda yorutulghan bir ayal obrazning ortaq alahidiliki bolsa, uningda sözlitilgen xanim-qizlar hemmisi özining "Dini radikalliq" ning ziyankeshlikige uchrighanliqini ilgiri sürüshidu.

Ulardin biri, özining dini radikalliq idiyesi seweblik a'ilisi teripidin 16 yéshida toy qilishqa mejbur bolup, mektepni tashlighanliqini ilgiri sürse, yene beziliri diniy radikal idiye sewebidin özining usul oyniyalmaydighan, öyidin talagha chiqalmaydighan bolup qalghanliqini ilgiri süridu. Kéyin filimlardiki rengsiz körünüshler, solghun muzikilar birdinla janlinidu-de, bu qizlarning atalmish "Qayta terbiye merkezliri" ge kirgendin kéyin özgirip, méngisidiki "Késellik" saqiyip yéngi hayatqa quchaq achqanliqi, dinning mahiyitini, shinjang dégen bu yerning ezeldin xitayning zémini ikenlikini chongqur tonup yetkenlikini, hazir erlerge tayanmay yashawatqanliqi, xalighan waqitta usul oynap, xalighan waqitta naxsha éytalaydighan bolghanliqidek merkizi idiye algha sürülidu.

Bu filimlarda, xitay hökümiti we uning lagérlirining qandaqtur Uyghur ayallirining qutquzghuchi nijadkari süpitide teswirlinishi küchlük naraziliq qozghidi. Amérikadiki tarix we medeniyetshunas doktor mettursun beydulla Uyghurlarda ayallarning ornining ezeldin yuqiri ikenliki, Uyghurlarning qiz-ayallirini terbiyelesh, yétishtürüshning ehmiyitini burunla tonup yetken xelq ikenlikini eskertti.

U sözide: "Uyghurlarda ayallarni oqutush, yétishtürüshning ehmiyiti heqqide'ippetlik we ilimlik 3 qiz yétishtürseng, jennetke kirisen, jennetning achquchi' dégendek maqal-temsiller bolghan. Uyghurlar buninggha ishinidu. Dinimizda mushu heqtiki sürilernimu Uyghurlar nahayiti yaxshi özleshtürgen" dédi.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanimmu bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. U özining ghuljida dindar bir a'ilide chong bolghanliqini, biraq buning héchqachan özining ma'arip arqiliq özini tereqqiy qildurushigha tosalghu bolup baqmighanliqini tekitlep, xitayning saxta teshwiqatliridiki Uyghur ayalliri obrazining emeliyet bilen qilchilikmu alaqisi yoqluqini bildürdi.

Xitayning teshwiqat filimlirida ilgiri sürülüwatqan "Bichare, ézilgen Uyghur ayalliri" obrazigha qarshi küchlük reddiyelerdin biri, "Subchina" namliq tor zhurnilida élan qilindi. "Xitay hökümitining shinjangdiki jins zorawanliqi we teshwiqati" dep mawzu qoyulghan bu maqalining aptori yi shawso, Uyghur élidiki Uyghur qazaq, qirghiz we tatar qatarliq yerlik millet ayallirining merkizi hökümet teripidin qutuldurulushqa éhtiyaji yoqluqini, eksiche, xitay hökümitining ularning her türlük tereqqiyat yollirini étip qoyghanliqini bayan qilghan.

Maqalide körsitilishiche, xitay hökümitining rayondiki siyasetliri jins zorawanliqi iken. Aptor maqalide rayonda hazir Uyghur ayallirini qiyin weziyette qoyuwatqan "Qoshmaq tughqan" bolush, "Uyghur-xitay öylinish" siyasetliri, Uyghur ayallirining yopkilirining késilishi, ularning pilanliq tughut cheklimisige uchrishi we hetta lagérlarda ayallargha dora bérilish arqiliq ularning ay körüshining cheklinishige oxshash jins zorawanliqini asas qilghanliqini bayan qilghan.

Mettursun beydula ependimu xitay hökümitining Uyghur ayallirining bir millet üchün qanchilik muhim ikenlikini tonup yetkenliki üchün mexsus shularni nishan qilghan siyasetlerni yürgüzüwatqanliqini bildürdi.

"Xitay hökümitining shinjangdiki jins zorawanliqi we teshwiqati" namliq maqalining aptori yi shawso maqaliside, xitay hökümitining yuqiridiki teshwiqat filimlirining gherbtiki islam dini heqqide bir tereplime köz qarashlarni suyi'istémal qilghan asasta teyyarlan'ghanliqini eskertidu.

Aptorning körsitishiche, 1950-1960-yillar arisida ishlen'gen "Hesen we jemile", "Anarxan" we "Tengritaghdiki qizil güller" qatarliq filimlardimu oxshashla Uyghur, qazaq ayalliri intayin japakesh teswirlen'gen, qachan xitay kompartiyesi ulargha yardem qilip, ularni öz erlirining ézishidin qutquzuwalghandila andin öz hayatini sotsiyalistik inqilabqa teqdim qilidighan qilip teswirlen'gen.

Aptor yi shawso maqaliside, halbuki Uyghur élidiki ayallarning oyghinish heriketlirining xitay kompartiyesi rayon'gha kirishtin awalla bashlinip bolghanliqini qeyt qilghan. U maqaliside töwendikilerni bayan qilghan:

"1885-Yilliridila Uyghur qizliri atushtiki islahatchilar teripidin échilghan zamaniwi mekteplerge baralighan. 1910-Yillarda sowét ittipaqliq gülendem, zeytune naman we reshide qatarliq 3 tatar ayal ayallarning ma'arip heriketlirige bashlamchiliq qilghan. Rayondiki tunji ayallar küni marshi 1918-yili ghuljidiki qizlar mektipide ötküzülgen. Halbuki, ayallar küni marshi xitayda tunji bolup gu'angdung ölkiside xéli kéyin yeni 1924-yili ötküzülgen wehakaza. . . Mundaqche élip éytqanda, Uyghur, qazaq, tatar qatarliq yerlik millet ayallirining zamaniwilishish tarixi xitay kommunist partiyesi shinjanggha yürüsh qilip kirgen tarixtin köp uzun. Rayondiki bu ayallar hem rayon ichidiki we hem xelq'araliq heriketlerni birleshtürgen asasta özlirining jem'iyettiki orni we nopuzini östürüsh yolida nurghun yol alghan. Bu yerde'shinjang ayalliri'deydighan bir uqum yoq we ularning xitay merkizi hökümiti teripidin qutuldurulushqimu éhtiyaji yoq. Ularning öz rolini yenimu ilgirilep tereqqiy qildurushqa éhtiyaji bar".

Mettursun beydulla ependimu ilmiy pakitlar boyiche Uyghurlarning ma'arip sewiyesining eyni yillarda sabiq sowét ittipaqi, türkiye we ottura sherqtiki döletler bilen oxshash qedemde mangghanliqini, emeliyette hazir xitay hökümitining Uyghurlargha özining tili we medeniyiti mejburlash arqiliq millet sapasining chékinishige seweb boluwatqanliqini eskertti.

 

*"Xitay hökümitining shinjangdiki jins zorawanliqi we teshwiqati" mawzuluq maqalining aptori yi shawsoning pikirige asasen qayta toluqlandi.

Toluq bet